>Coğrafta ders notları
>COĞRAFYANIN TANIMI VE KONUSU YARDIMCI BİLİMLERİ
Tanımı : Coğrafya, geo(Yer ) ile graphein ( tasvir etmek ) sözcüklerinin birleşmesinden meydana gelmektedir. Coğrafyanın konusu yeryüzüdür. Coğrafyanın konusu içerisine yaşam içerisinde var olan bir çok şey girmektedir. Örneğin çevreyi oluşturan taşküre(litosfer),suküre(hidrosfer),havaküre(atmosfer) ve canlılar küresi ( biyosfer ) coğrafyanın araştırması kapsamına girmektedir.
Coğrafya insanın yaşadığı doğal çevre ile ilişkilerini konu edinen bir bilimdir.Coğrafyanın tanımı yapılırken en çok yapılan hatalardan biri de coğrafyayı sadece bir dağın yüksekliğini bilmek yada bir akarsuyun kaç km olduğunu bilmek sanmaktır. Biraz önce yapılan açıklamadan da anlaşılacağına göre doğal ortam ve bu doğal ortamın etkileri önemlidir. Bir coğrafyacı dağların yüksekliğini tam olarak bilmeyebilir ama o dağın tarım,ulaşım,turizm ve nüfuslanma üzerindeki etkilerini çok bilir.
Coğrafya Biliminin İlkeleri : Her bilim dalının olduğu gibi coğrafyanın da kendine özgü metot ve ilkeleri bulunmaktadır. Coğrafya bir olayı incelerken şu ilkelerden yararlanmaktadır. Bu ilkeler şunlardır ;
1. Nedensellik İlkesi : Coğrafi olayların araştırılması sırasında olayların nedenleri sorulmakta ve bunlara yanıtlar aranmaktadır. Örneğin Yağmur nasıl yağmaktadır ? , Depreme neden olan faktörler nelerdir ?
2. Dağılış İlkesi : Coğrafi olayların yeryüzündeki dağılımı incelenmektedir. Coğrafyacı bir olayın sadece nedenini araştırmakla kalmaz bu olayın yeryüzü genelinde dağılımını da incelemektedir. Yukarıda sorulan soruları coğrafyacı şöyle devam eder ; Yağmurun ülkemizdeki coğrafi dağılımı nasıldır ? Türkiye’de depremler hangi sahalarda daha fazladır ? 
ağılış ilkesi sadece coğrafya ya haz bir özelliktir.
3. Karşılıklı İlgi İlkesi: Coğrafi olayların birbirleri ile olan bağlantıları da incelenmektedir. Örneğin Yağışın basınçla , sıcaklığın Güneş ışınlarının düşme açısı ile olan ilişkisi ya da Dağlık ve engebelik alanların nüfus ve yerleşme üzerindeki etkileri de incelenmektedir.
Coğrafya Biliminin Yararlandığı Diğer Bilim Dalları :
1. Astronomi : Uzay bilimi
2. Jeoloji : Yer Bilimi
3. Jeofizik : Dünyanın iç yapısının inceleyen bilim dalı
4. Hidroloji : Sular bilimi
5. Meteoroloji: Atmosfer olaylarını inceleyen bilim dalı
6. Kartografya :Harita bilimi
7. Zooloji : Hayvan bilimi
8. Botanik : Bitki bilimi
9. Antropoloji : İnsan bilimi
10.Etnoloji : İnsan ırklarını inceleyen bilim dalı
11.Sosyoloji : Toplum inceleyen bilim dalı
12.Demografi : Nüfus bilimi
COĞRAFYANIN BÖLÜMLERİ VE ÖZELLİKLERİ
Coğrafya incelemiş olduğu konuları göre iki bölüme ayrılmaktadır :
1. Genel Coğrafya
A. Fiziki Coğrafya
a) Jeomorfoloji
b) Klimatoloji
c) Biyocoğrafya
d) Hidrografya
B. Beşeri Coğrafya
C. Ekonomik Coğrafya
2. Yerel Coğrafya
A) Bölge Coğrafyası
B) Ülke Coğrafyası
C) Kıta coğrafyası
1. GENEL COĞRAFYA : Fiziki beşeri ve ekonomik olayların yeryüzünün tamamında ayrı ayrı ele almaktadır. Olayların meydana geliş nedenleri ve dağılışları incelenmektedir. Gözlem ve karşılaştırma yapılarak olaylar bir sınıflandırmaya çalışmaktadır. Genel coğrafya incelemiş olduğu konular bakımından üç bölüme ayrılmaktadır.
A) Fiziki Coğrafya : Yüzey şekilleri başta olmak üzere okyanuslar denizler göller ve akarsular gibi su küreyi oluşturan unsurlar da inceleme alanına girmektedir. Fiziki coğrafya denizlince yeryüzünün dış görünümü aklımıza gelmelidir.
Jeomorfoloji ( Yüzey şekilleri bilimi ) : Yeryüzü şekillerinin oluşumlarını araştırır. bunları sınıflandırır. Örneğin Depremlerin meydana gelmesi . akarsuların oluşturmuş olduğu şekiller , buzul ve rüzgarların meydana getirdiği yer şekilleri jeomorfolojinin inceleme alanına girmektedir.
Klimatoloji( İklim Bilgisi ): Yeryüzündeki iklim tiplerini ve bu iklim tiplerinin coğrafi dağılımını incelemektedir. Örnek vermek gerekirse Tropikal iklimi meydana getiren şartlar ve bu iklimin görüldüğü yerler klimatoloji biliminin kapsamı alanına girmektedir.
Biyocoğrafya( Canlılar coğrafyası ) : İnsan hariç yeryüzündeki diğer canlıların ( hayvan ve bitki ) coğrafi dağılışını ve bu bu dağılışı etkileyen fiziki şartları incelemektedir. Örneğin küçük baş hayvanların dağılım alanları ve bu dağılımda etkili olan iklim koşulları ve yer şekillerinin etkisi biyocoğrafyanın konusudur.
Hidrografya ( sular coğrafyası ) : Denizler , göller, akarsular ile yeraltı sularının özelliklerini inceler dağılışlarını açıklar .
B) Beşeri Coğrafya : Yeryüzündeki insan topluluklarının doğal ortamla olan ilişkilerini incelemektedir.
İnsanlara ait tüm özellikler beşeri coğrafyanın konusu içerisinde yer almaktadır. Örneğin İnsanların sayısı , yıldan yıla değişimi bu değişimde etkili olan faktörler , İnsanların yaş cinsiyet , medeni durum, çalışma koşulları , eğitim seviyesi gibi özellikleri beşeri coğrafyanın kapsamı içerisinde yer almaktadır .
C) Ekonomik Coğrafya : İnsanların yapmış olduğu faaliyetler ekonomik coğrafyanın kapsamı içerisinde yer almaktadır. Tarımı etkileyen şartlar , tarım ürünlerinin yetişme şartları , tarım ürünlerinin coğrafi dağılışı yine aynı sanayi , ulaşım, ticaret ve turizmi etkileyen olaylar da ekonomik coğrafyanın kapsamı içerisinde yer almaktadır.
2. YEREL COĞRAFYA : Genel coğrafyanın incelemiş olduğu tüm konular yerel coğrafyanın konuları arasında yer almaktadır. Ancak yerel coğrafya olayları incelerken bir sınır belirtmektedir ve olayları daha dar bir çerçeve de incelemektedir. Örneğin rüzgar oluşumuna neden olan faktörler genel coğrafyanın klimatoloji biliminin kapsamı içerisindedir. Ancak Türkiye’de etkili olan rüzgarlar yerel rüzgarlar yerel coğrafyanın konusuna girer.
COĞRAFİ KONUM, ÖZEL KONUM, MATEMATİK KONUM
COĞRAFİ KONUM
Herhangi bir yerin Dünya üzerinde bulunduğu alana coğrafi konum denir.
ngi bir yerin Dünya üzerinde bulunduğu alana coğrafi konum denir.
ÖZEL KONUM
Herhangi bir yeri diğer yerlerden ayıran, sahip olduğu kendine has özelliklerin tümüne özel konum denir. Özel konum, insanları, çevreyi, ülkelerin ekonomik ve politik durumunu çok yönlü etkiler. Dünya üzerinde, özel konum etkisine şu örnekler verilebilir:
Norveç, Japonya, İngiltere, İzlanda gibi deniz ve okyanuslara komşu ülkeler balıkçılıkta ileri gitmişlerdir.
Kuzeybatı Avrupa kıyıları, yüksek enlemlerde bulunmasına rağmen, Gulf – Stream sıcak su akıntısının etkisiyle ılıman bir iklime sahip olmuştur.
Orta Asya ve Orta Avrupa denizlere uzak olduğu için karasal bir iklime sahip olmuştur.
Kanarya, Havai, Kıbrıs, vb. adalar, deniz ve hava yollarının gelişmesiyle ikmal ve uğrak yeri haline gelmişlerdir. Buna bağlı olarak bu adaların önemi artmıştır.
Türkiye’nin Özel Konumu ve Sonuçları
Türkiye, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunur.
Farklı kültürlerin kurulduğu, Dünya’nın en eski kültür hazinelerine sahiptir.
Dünya’da en fazla petrol çıkaran ülkelere komşudur.
Üç tarafı denizlerle çevrilidir ve yeryüzü şekilleri çeşitlidir.
Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahiptir.
Türkiye’nin ortalama yükseltisi fazladır. (Yaklaşık 1132 m)
Yükselti batıdan doğuya doğru gidildikçe artmaktadır.
Zengin yeraltı kaynaklarına sahiptir.
MATEMATİK KONUM
Herhangi bir yerin, Dünya üzerinde bulunduğu alanın, enlem ve boylam dereceleriyle belirtilmesine matematik konum denir.
TÜRKİYE’NİN MATEMATİK KONUMU VE SONUÇLARI
Türkiye, 36° – 42° Kuzey paralelleri ile 26° 45° Doğu meridyenleri arasında yer alır. Diğer bir ifadeyle, Türkiye Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich’in doğusunda bulunan bir ülkedir. Türkiye’nin matematik konumunun sonuçları şöylece sıralanabilir:
Doğu – batı istikametinde 76 dakika yerel saat farkı bulunur.
Aynı anda tek ortak saat kullanılır. Çünkü doğu – batı yönünde fazla geniş değildir.
Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez.
İki meridyen arası uzaklık yaklaşık olarak 85 – 86 km dir.
Orta kuşakta yer alır.
Mevsimler belirgin olarak görülür.
Kışın cephesel yağışlar fazladır.
Güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.
Güneyden kuzeye gidildikçe cisimlerin gölge boyu uzar.
Güneyden kuzeye gidildikçe gece – gündüz süreleri arasındaki fark artar.
Kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı yükseltir.
Dağların güney yamaçları daha sıcaktır. Buna bağlı olarak güney yamaçlarda yerleşmeler fazladır.
Bir cismin öğle vakti gölgesi daima kuzeydedir
PARALEL VE MERİDYENLERİN ÖZELLİKLERİ
PARALEL (ENLEM)
Ekvator’a paralel olarak çizildiği varsayılan hayali çemberlere paralel denir.
Paralel çemberlerinin, Başlangıç paraleline (Ekvator) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise enlem denir.
Enlem ve paralel birbirlerinin yerine kullanılırlar.
Paralellerin Özellikleri
1. Ekvator’un 90 kuzeyinde, 90 da güneyinde olmak üzere, toplam 180 paralel bulunur.
2. Başlangıç paraleli Ekvator’dur.
3. En büyük paralel dairesi Ekvator’dur.
4. Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyları kısalır. Buna karşılık paralel numaraları büyür.
5. İki paralel arası uzaklığa bir enlem derecesi denir. Matematik konumu daha ayrıntılı olarak belirleyebilmek için, her paralel dairesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
6. 90° paralelleri nokta halindedir.
7. Paraleller birbirleriyle kesişmezler, birleşmezler.
8. Paraleller doğu – batı doğrultusunda uzanırlar.
9. Ekvator ile dönenceler arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere de yüksek enlemler denir.
10. Ardışık iki paralel arası uzaklık yaklaşık olarak 111 km dir. Bu uzaklıktan yararlanarak kuzey güney doğrultusunda ve aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki uzunluk hesaplanabilir.
Paraleller arası uzunluk işlemlerinde şu yol takip edilir:
Aralarında uzaklığı sorulan noktalar arasındaki enlem farkı bulunur. İstenilen merkezlerin her ikisi de aynı yarım kürede ise, numarası büyük paralelden küçük paralel çıkarılır. Farklı yarım küredeler ise paraleller toplanır.
Bulunan paralel farkı sabit uzaklık olan 111 ile çarpılır.
Enlemin Etkileri
Enlem; iklimi, güneş ışınlarının düşme açısını, sıcaklık dağılışını, denizlerin tuzluluk oranlarını, gece ile gündüz arasındaki zaman farkını, kalıcı kar sınırı yükseltisini, yerleşme ve tarım faaliyetlerinin sınırını, bitki örtüsü çeşitliliğini, toprak çeşidini, akarsu rejimlerini, tarım ürünleri çeşitliliğini, yerleşme biçimini, hayvanların dağılışını, vs. etkiler.
MERİDYEN (BOYLAM)
Bir kutuptan diğer kutba ulaşan, paralelleri dik açıyla kesen hayali yarım çemberlere meridyen denir.
Meridyenlerin, Başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise boylam denir.
Meridyen ve boylam birbirlerinin yerine kullanılırlar
Meridyenlerin Özellikleri
1. Başlangıç meridyeninin 180 doğusunda, 180 de batısında olmak üzere, toplam 360 meridyen vardır.
2. Başlangıç meridyeni İngiltere’nin başkentindeki Greenwich istasyonundan geçen meridyendir.
3. İki meridyen arası uzaklığa bir boylam derecesi denir. Koordinatlarla bir yeri daha iyi belirleyebilmek için, her meridyen derecesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
4. Ekvator üzerinde iki meridyen arası uzaklık 111 km dir. Kutuplara doğru gidildikçe bu uzaklık azalır. Türkiye üzerinde ise iki meridyen arası uzaklık, yaklaşık olarak 85 – 86 km dir.
5. Bütün meridyenlerin boyları birbirine eşittir.
6. Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların (Güneş karşısından aynı anda geçtiklerinden) yerel saatleri aynıdır.
7. Meridyen dereceleri Greenwich’ten doğuya ve batıya gidildikçe büyür.
8. Meridyenler kuzey – güney doğrultusunda uzanır.
9. Bütün meridyenler kutuplarda birleşirler.
10. Meridyenler bir paralel boyunca birbirlerinden eşit uzaklıkta bulunurlar.
11. Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.
Boylamın Etkileri
Boylamın Dünya üzerindeki en belirgin etkisi, yerel saat farklarını oluşturmaktır.
YEREL SAAT HESAPLAMALARI,ORTAK SAAT,SAAT DİLİMLERİ
YEREL SAAT:
Herhangi bir yerde, Güneş’in en tepede olduğu ana ya da gölge boyunun en kısa olduğu ana öğle vakti denir. Öğle vakti gün ortasıdır ve saat 12.00 olarak kabul edilir. Buna göre ayarlanan saat dilimine yerel saat denir.
Yerel saat farkları, meridyenlerden faydalanılarak hesaplanabilir.
Yerel saat hesaplarını yapabilmek için şunları öğrenmek de fayda vardır:
Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların öğle vakitleri aynı anda olur ve yerel saatleri birbirine eşittir.
Aynı meridyen üzerinde bulunan noktaların yerel saatleri birbirine eşit olmasına rağmen (21 Mart ve 23 Eylül tarihleri hariç) Güneş’in doğma ve batma saatleri farklıdır. Bunun nedeni, Dünya ekseninin 23° 27′ eğik olmasıdır.
ORTAK SAAT (ULUSAL SAAT):
Çalışma hayatında, yerel saatlerin hepsini kullanmak mümkün değildir. Ticari ve ekonomik ilişkilerin kolaylaştırılması, haberleşme ve ulaşım hizmetlerinin hızlı ve düzenli bir şekilde yapılabilmesi için, yerel saatten farklı olarak, ortak saat ya da ulusal saat uygulamasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenle her ülkenin, kendisine en uygun meridyenin yerel saatini bütün ülke sınırlarında geçerli hale getirmesiyle oluşan saate ortak saat adı verilmektedir.
Doğu – batı doğrultusunda geniş olan ülkeler (A.B.D, Kanada, Çin, vb.) aynı anda birden çok ortak saat kullanırlar. Ancak doğu – batı yönünde dar olan ülkeler (Türkiye, İtalya, Bulgaristan, İspanya, vb.) ise aynı anda tek ortak saat kullanırlar.
Türkiye’de, 1978 yılına kadar, 2. saat diliminde yer alan 30° Doğu meridyeninin yerel saati ortak saat olarak kullanılmıştır. 1978 yılından sonra, güneş ışınlarından daha fazla yararlanarak enerji tasarrufu sağlamak amacıyla, ileri ve geri saat uygulamasına geçilmiştir.
Şöyle ki;
• Yaz döneminde 3. saat dilimine giren 45° Doğu meridyeninin yerel saati esas alınarak ileri saat uygulamasına geçilmiştir.
• Kış döneminde ise 2. saat dilimine giren 30° Doğu meridyeninin yerel saati esas alınarak
SAAT DİLİMLERİ (ULUSLARARASI SAAT)
Bilim ve tekniğin hızla gelişmesiyle ülkeler arası ekonomik ve siyasi ilişkilerin artması, buna bağlı olarak iletişimin hızlı olması uluslararası saatin doğmasına yol açmıştır. Bu sebeple saat dilimleri oluşturulmuştur. Dünya üzerinde 24 saat dilimi vardır.
Saat dilimi hesaplamalarında yaz ayları (temmuz ,ağustos,haziran)ibaresi geçiyor ise Türkiye için 3 doğu saat dilimi(45 doğu Meridyeni)böyle bir ifade geçmiyor ise 2 doğu saat dilimi (30 doğu meridyeni)kullanılır.Her saat dilimi arası 15 meridyen vardır ve dolayısıyla 4X15 :60 dk saat dilimleri arası zaman farkı vardır….
TARİH DEĞİŞTİRME ÇİZGİSİ, ZAMAN PROBLEMLERİ
TARİH DEĞİŞTİRME ÇİZGİSİ
Dünya’nın doğu ve batı yarım kürelerinin uç noktaları arasında bir günlük zaman farkı vardır. Bu nedenle, Başlangıç meridyeninin devamı olan 180° meridyeni, tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir.
• 180° boylamının batısına doğru gidildiğinde, Doğu Yarım Küre’ye geçildiği için, tarih 1 gün ileridir.
• 180° boylamının doğusuna doğru gidildiğinde, Batı Yarım Küre’ye geçildiği için, tarih 1 gün geridir.
ZAMAN PROBLEMLERİ
1. Yerel saat problemleri
Yerel saat problemlerinde şu yol takip edilir:
a. İstenilen merkezlerin her ikisi de Greenwich’in batısında ya da doğusunda ise, boylam numarası büyük olandan küçük olan çıkarılır. İstenilen merkezlerden birisi Greenwich’in doğusunda diğeri batısında ise boylamlar toplanır.
Buna göre;
– Boylam farkı bulunur.
– Bulunan boylam farkı sabit zaman farkı olan 4 ile çarpılarak yerel saat farkı hesaplanır.
b. Dünya batıdan doğuya doğru döner. Bu nedenle, doğuda yerel saat batıya göre daima ileridir. Batıda ise yerel saat doğuya göre daima geridir.
Buna göre;
– Batıdaki bir noktanın yerel saati verilecek, doğudaki bir noktanın yerel saati sorulacak olursa, doğuda yerel saat daima ileri olacağından aradaki yerel saat farkı toplanır.
– Buna karşılık, doğudaki bir noktanın yerel saati verilir, batıdaki bir noktanın yerel saati sorulursa, batı daima geri kalacağından aradaki yerel saat farkı çıkarılır.
2. Güneş Problemleri:
Güneş’in doğma ve batma saati ile ilgili problemlerde şu yol takip edilir:
a. Yerel saat problemlerinde anlatıldığı gibi iki nokta arasındaki yerel saat farkı bulunur.
b. Dünya, batıdan doğuya doğru döndüğü için, doğuda Güneş batıya göre daima erken doğar, batar. Batıda ise Güneş, doğuya göre daima geç doğar, batar.
Buna göre;
– Batıdaki bir noktada Güneş’in doğma saati verilir, doğudaki bir noktada Güneş’in doğma saati sorulursa, doğuda Güneş erken doğacağından aradaki yerel saat farkı çıkarılır.
– Eğer tersi sorulursa, batıda Güneş geç doğacağından aradaki yerel saat farkı toplanır
GÜNEŞ SİSTEMİ ,DÜNYANIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI
Dünyamız Samanyolu Galaksisi’ndeki yıldız sistemlerinden güneş sisteminde yer alır.
DÜNYAMIZ VE EVREN
Evren: İçinde milyarlarca gökcisminin bulundu-ğu sonsuzluk ve onun içindeki varlıklar bütünü-dür. Evren içerisindeki cisimlerin başlıcaları şunlardır.
Yıldız: Sahip oldukları enerji ile çevresine ısı ve ışık veren gök cisimleridir. Güneş bir yıldızdır.
Gezegen: Bağlı olduğu yıldız ve kendi ekseni etrafında dönen, ısı ve ışık saçmayıp bağlı olduğu yıldızdan aldıkları ışıkları yansıtan gök cisimleridir. Dünya, Merkür.
Uydu: Gezegenlerden küçük onların çevresinde dönen gökcisimleridir. Ay.
Nebula: Evrendeki kızgın gaz ve toz bulutlarıdır. Andromeda.
Meteor: Atmosfere girince ateş külçesi duru-muna dönüşen Evrendeki başıboş dolaşan kayaçlardır.
Galaksi: Birden fazla yıldız sisteminin oluştur-duğu büyük sistemlerdir. Güneş sisteminin yer aldığı Samanyolu Galaksisi.
Yıldız Sistemi: Bir yıldız ve onun çekim gücünün etkisi altındaki gezegenler ve diğer gökci-simlerinden oluşan sistemlerdir. Güneş sistemi.
Güneş Sistemi: Güneş’in çekim gücü etki-sindeki 9 gezegen, uyduları ve diğer gökcisim-lerinin oluşturduğu bir sistemdir. Güneş sisteminde yer alan gezegenlerin uzaklık ve büyüklük sıralanışı şöyledir.
DÜNYA’ NIN ŞEKLİ VE BOYUTLARI
Dünya’ nın şekli tam bir küre olmayıp kutuplar-dan biraz basık, Ekvator bölgesinde ise daha şişkin küreye yakın bir şekildir. Dünya’ nın bu özel şekline GEOİD denir.
Dünya ile ilgili tespit edilmiş başlıca boyut bilgileri şunlardır:
Ekvator çevresi 40.076 km
Kutuplar çevresi 40.009 km
Ekvator yarı çapı 6.377 km
Kutup yarıçapı 6.356 km
Basıklık oranı 1/297
Yüzölçümü 510 milyon km2
Hacmi 1.083.320.000 km3
DÜNYA’NIN ŞEKLİNİN SONUÇLARI
1. Ekvator’dan kutuplara gidildikçe yerçekimi artar.
2. Güneş ışınlarının düşme açısı kutuplara gidildikçe daralır.
3. Paralellerin boyları kutuplara gidildikçe küçülür.
4. Meridyenlerin arası kutuplara gidildikçe daralır.
5. Yeryüzünden yükseldikçe görülen alan genişler.
6. Dünya’ nın dönüş hızı Ekvator’dan kutup-lara doğru gidildikçe azalır. (Ekvator’da 1670 km/saat Kutuplarda O km/saat)
7. Kuzey kutbundan güneye gidildikçe Kutup Yıldızının görünüm açısı küçülür.
8. Doğuya gidildikçe Güneş daha erken batar.
9. Dünya’nın bir yarısında gece diğer yarısında gündüz yaşanır.
10. Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay üzerine daire biçiminde düşer.
11. Ekvator’dan kutuplara doğru sıcaklık azalır.
12. Ekvator çemberi, meridyenlerden ve para-lellerden daha uzun olur.
DÜNYANIN GEOİT ŞEKLİNE BAĞLI SONUÇLAR:
Dünya’nın geoid şekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator’dan kutuplara doğru artar
Dünya, geoid değil de küre şeklinde olsaydı, yerçekimi Dünya’nın her yerinde aynı olurdu.
Dünya’nın geoid şekli nedeniyle Ekvator diğer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre şeklinde olsaydı, Ekvator çevresi (kutupları çevreleyen iki meridyenin uzunluğu) birbirine eşit olurdu.
Ekvator çevresi =40.077 km
Kutuplar çevresi=40.009 km
EKVATOR, DÖNENCELER, KUTUP DAİRELERİ, KUTUP NOKTALARI, TERMİK BASINÇ KUŞAKLARI
EKVATORUN ÖZELLİKLERİ
En uzun paraleldir.
Güneşin önünden en hızlı geçen noktaların oluşturduğu paraleldir.
Dünya’nın eksen çevresindeki dönüş hızı Ekvator’da yaklaşık 1670 km/saat’tir.
Güneş ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik açıyla alır.
Yıl boyunca sıcak olduğundan termik alçak basınç kuşağıdır.
Yükseltici hava hareketleri görüldüğü için bol yağış alır.
Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eşit ve 12′şer saattir.
DÖNENCELERİN ÖZELLİKLERİ
Yerleri, yer ekseninin eğikliğine bağlı olarak belirlenen Dönenceler, 23 27′ Kuzey ve Güney paralelleridir.
Kuzey Yarım Küre’dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre’dekine Oğlak dönencesi denir.
Orta kuşak ile Tropikal kuşağı birbirinden ayırırlar.
Güneş ışınlarının düz zeminlere dik geldiği en son noktalardır.
Yengeç Dönencesi 21 Haziran’da, Oğlak Dönencesi 21 Aralık’ta Güneş ışınlarını dik açı ile alır.
KUTUP NOKTALARININ ÖZELLİKLERİ
90. Kuzey ve Güney paralelleridir.
Güneş ışınlarının düz zeminlere en dar açıyla geldiği yerlerdir.
Sürekli soğuk olduğundan kutuplar ve çevresinde yıl boyunca termik yüksek basınç kuşakları oluşur.
Aydınlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül’de teğet geçtiği yerlerdir.
Bir yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanır.
Çizgisel hızın sıfır, yerçekiminin en fazla olduğu yerlerdir.
KUTUP DAİRELERİNİN ÖZELLİKLERİ
Yerleri, yer ekseninin eğikliğine bağlı olarak belirlenen Kutup Daireleri, 6633′ Kuzey ve Güney paralelleridir.
Kutup kuşağı ile Orta kuşağı birbirinden ayırırlar.
Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer değiştirdiği ve 21 Haziran ile 21 Aralık’ta teğet geçtiği paralellerdir.
21 Haziran’da Kuzey Kutup Dairesi’nde, 21 Aralık’ta Güney Kutup Dairesi’nde 24 saat gündüz yaşanır.
TERMİK BASINÇ KUŞAKLARI
Dünya’nın küreselliği nedeniyle ısınma ve soğumaya bağlı oluşan basınçlara termik basınç denir. Güneş ışınlarını, yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alan Ekvator fazla ısınır. Isınan hava genleşerek yükselir ve basınç düşer.
Kutuplar, ışınları dar açı ile aldığından her zaman soğuktur.Soğuk hava ağır olduğu için yere çöker ve basınç yükselir.
Dünya’nın küreselliği nedeniyle, Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a doğru daralır. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açı ile görülen Kutup Yıldızı Güney Kutbu’nda görülmez.
Dünya’nın küreselliği nedeniyle hep aynı yönde hareketle başlangıç noktasına ulaşılır. 1519 yılında Macellan tarafından, hep batıya gidilerek çıkış noktasına varılabileceği düşüncesi ile İspanya’nın Cadiz Körfezi’ndeki Sancular Limanı’nda başlatılan ve aynı limanda 1522 yılında son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaşılmıştır.
DÜNYA’NIN HAREKETLERİ
Dünya’nın Kendi Ekseni Etrafında Dönmesi (Günlük Hareket)
Dünya kendi ekseni etrafındaki dönüşünü, batıdan doğuya doğru 24 saatte tamamlar. Buna 1 gün denir.
Dünya, kendi ekseni etrafında atmosfer ile birlikte döndüğü için bu dönüş hissedilmez. Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki hızı en fazla Ekvator üzerindedir. Bu hız saatte 1670 km.dir.
Dünya’nın Kendi Ekseni Etrafındaki Dönüşünün Sonuçları:
Gece ve gündüz birbirini takip eder.
Güneş ışınlarının günlük geliş açıları değişir.
Günlük sıcaklık farkları meydana gelir.
Bunun sonucunda;
– Fiziksel çözülme oluşur.
– Günlük basınç farkları oluşur.
– Meltem rüzgârları oluşur.
Merkez kaç kuvveti meydana gelir.
Bunun sonucunda;
– Sürekli rüzgârların (Alize, Batı, Kutup) yönlerinde sapmalar meydana gelir.
– Okyanus akıntıları (Gulf – stream, Labrador, vs.) halkalar oluşturur ve yönlerinde sapmalar olur.
Yerel saat farkları meydana gelir.
Cisimlerin gün içindeki gölge uzunlukları değişir.
Güneş doğuda erken doğar, batar ve batıda geç doğar, batar.
Dinamik basınç kuşakları meydana gelir.
DÜNYANIN HIZI :
Dünyanın uzayda birden çok hareketi vardır.Biz bunlardan dünyanın kendi ekseni ve Güneş etrafındaki hareketi sırasındaki hızını inceleyeceğiz.
1-YÖRÜNGEDEKİ HIZI ünya güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner.Bu hız dünya güneşe yaklaştığı zaman fazlalaşırken ,güneşten uzaklaştığı zaman hız azalır.Eğer bu hız şimdikinin iki katı olsaydı o zaman, bir gün 24 saat bir yıl 182,5 olurdu.Hız yarıya inseydi bir gün24 saat ,bir yıl 730,5 gün olurdu.
2-KENDİ EKSENİ ETRAFINDAKİ HIZI :
A) AÇISAL HIZ : Dünyanın birim zaman içinde taradığı açıya denir.
1-Dünyanın bir saatteki açısal hızı 15º dir.
2-Dünyadaki bütün meridyenler 24 saatte 360º lik aşıyla dönerler.
3-Her meridyenin açısal hızı eşittir.
4-Açısal hız meridyenlere bağlıdır.
B) ÇİZGİSEL HIZ: Enlemlere bağlıdır. Çizgisel hız ekvatordan kutuplara doğru gittikçe azalır.En fazla hız ekvatordadır.Ve saatte 1670km dir.Bu hız dünyanın 1 saatteki hızı 15º olduğu kabul edilip 15×111=1670 km şeklinde bulunur.Bu hızın farklı olması sonucunda :
1-Yerçekimi ekvatordan kutuplara gidildikçe artar.
2-Güneş ekvatorda çabuk doğar çabuk batar.Bu süre ekvatordan kutuplara gidildikçe artar.Bundan dolayı ekvatorda tan ve gurup vakitleri yoktur.
3-Gece – gündüz süresi en az ekvatorda değişirken en az kutuplarda değişir.
4-İki meridyen arasındaki zaman farkı her yerde aynı olur.
NOT: Eğer çizgisel hız iki katına çıksaydı 1 gün 12 saat bir yıl 730.5 gün olurdu
DÜNYANIN GÜNEŞ ETRAFINDA YILLIK HAREKETİ VE SONUÇLARI
Dünya, kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşünü sürdürürken, bir yandan da Güneş’in çevresinde dolanır. Dünya, Güneş etrafındaki dönüşünü elips şeklindeki bir yörünge üzerinde 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 yıl denir.
Dünya, 939 milyon km lik yörüngesi üzerinde saatte 108 bin km. hızla hareket eder.,
ELİPS BİÇİMİNDEKİ YÖRÜNGENİN SONUÇLARI
Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı sabit değildir. Bazen yaklaşırken, bazen uzaklaşır. Bunun nedeni, Dünya yörüngesinin elips şeklinde olmasıdır. Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu 3 Ocak tarihine Perihel (Günberi) denir. Dünya’nın Güneş’ten en uzak olduğu 4 Temmuz tarihine ise Afel (Günöte) denir.
*NOT:Dünya’nın Güneş’e yaklaşıp uzaklaşması, Dünya üzerindeki sıcaklık dağılışını belirgin olarak etkilemez. Sıcaklık dağılışını etkileyen temel etken güneş ışınlarının geliş açısıdır.*
Dünya’nın hızı sabit değildir. Hız, günberi tarihinde artarken, günöte tarihinde azalır. Bunun sonucunda;
– Mevsim süreleri farklıdır.
– Eylül ekinoksu iki günlük gecikmeyle gerçekleşir.
– Şubat ayı iki gün kısa sürer.
Dünya’nın Güneş Etrafındaki Dönüşünün Sonuçları:
Mevsimlerin oluşmasına ve değişmesine neden olur.
Mevsimlik sıcaklık farkları meydana gelir.
Kara ve denizler arasında sıcaklık farkları oluşur.
Muson rüzgârları meydana gelir.
Gece – gündüz uzunlukları değişir.
Güneş’in ufuk üzerinde doğduğu yer ve saat ile, Güneş’in ufukta battığı yer ve saat değişir.
Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açıları değişir.
Cisimlerin gölge boyları değişir.
Aydınlanma çemberi mevsimlere göre yer değiştirir.
Güneş ışınları yıl boyunca dönencelere bir kez, dönenceler arasına iki kez dik düşer.
DÜNYA’NIN EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI
Dünya’nın elips şeklindeki yörüngesinden geçen düzleme Ekliptik (yörünge) düzlemi, Ekvator’dan geçen düzleme ise Ekvator düzlemi denir.
Bu iki düzlem birbiriyle çakışmaz. Çünkü, Dünya’nın ekseni ekliptik düzleme tam dik değildir. Başka bir ifadeyle, Dünya ekseni ile ekliptik düzlemi arasında 66° 33′, Ekvator düzlemi ile ekliptik düzlemi arasında 23° 27′ lık bir açı vardır.
Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketinin sonuçlarında sayılanların asıl nedeni, Dünya’nın ekseninin eğik olmasıdır. Buradan, “Dünya’nın Güneş çevresinde dönüşünün sonuçları, eksen eğikliği ile birlikte ortaya çıkar” sonucunu çıkarabiliriz.
Dünya ekseninin 23°27′ eğik oluşunun sonuçları şunlardır:
Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yıl boyunca değişir.
Güneş’in doğuş ve batış saatleri ile yerleri değişir.
Aydınlanma çemberinin sınırı mevsimlere göre değişir.
Mevsimlerin oluşumuna neden olur.
21 Aralık’ta Güney Yarım Küre’nin, 21 Haziran’da ise, Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’e daha dönük olmasına neden olur.
Gece ile gündüz süreleri arasındaki farkın, Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artmasına neden olur.
Yıl içinde cisimlerin gölge uzunlukları değişir.
Dönencelerin ve kutup dairelerinin sınırlarını belirleyerek, matematik iklim kuşaklarının oluşumuna neden olur.
Matematik İklim Kuşaklarının Oluşmasının Temel sebebi Eksen eğikliğidir…
EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI
(Ekvator düzlemi ile ekliptik üst üste çakışsaydı veya yer ekseni ekliptiği dik olarak kesseydi)
Dönenceler ve kutup daireleri oluşmazdı.
Güneş ışınları sadece Ekvatora dik gelirdi.
Mevsim değişmesi olmazdı. Sürekli aynı mevsim hüküm sürerdi.
Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarına teğet geçerdi.
Gece gündüz süreleri birbirine eşit olurdu.
Güneşin doğuş-batış konumu ve saati değişmezdi.
Kısacası; sürekli ekinoks durumu yaşanırdı.
EKSEN EĞİKLİĞİ 20°OLSAYDI
Güneş ışınlarının dik geldiği alan daralırdı.
Güneş ışınlarının düşme açısında değişim azalacağından,Ekvatoral bölgenin sıcaklık ortalaması artardı.
Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları daralırken , ılıman kuşak genişlerdi.
Yurdumuzda yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu.
Kutup noktalarının sıcaklığı azalırdı.
NOT
Eksen eğikliği kaç derece ise Kutup noktalarına güneş ışınları en fazla o açıyla düşer.
Aydınlanma çizgisi daha az yer değiştireceğinden gece ile gündüz arasındaki fark azalırdı.
NOT
Eksen eğikliği küçüldükçe gece ile gündüz arasındaki fark azalır. Eksen eğikliği büyüdüğünde ise fark artar.
21 HAZİRAN, 23 EYLÜL, 21 ARALIK, 21 MART VE ÖZELLİKLERİ
Dünya’nın Güneş etrafında dönmesi ve eksen eğikliğine bağlı olarak dört önemli gün ortaya çıkar. Bu günler aynı zamanda mevsimlerin başlangıcıdır.
21 Mart ve 23 Eylül tarihlerine ekinoks (gece – gündüz eşitliği) tarihleri, 21 Aralık ve 21 Haziran tarihlerine de solstis (gündönümü) tarihleri denir.
21 HAZİRAN DURUMU:
a. Kuzey Yarım Küre
Güneş ışınları Yengeç Dönencesi’ne 90°lik açı ile düşer.
Yaz mevsiminin başlangıcıdır.
En uzun gündüz, en kısa gece yaşanır.
Yengeç Dönencesi’nden kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar, gece süresi kısalır.
Bu tarihten itibaren gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya başlar. Fakat 23 Eylül tarihine kadar gündüzler gecelerden uzundur.
Aydınlanma çemberi Kuzey Kutup Dairesi’ne teğet geçer.
Yengeç Dönencesi’nin kuzeyi, güneş ışınlarını yıl içerisinde alabileceği en dik açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneş ışınlarının gelme açıları küçülmeye başlar.
Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde en kısa gölge yaşanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları uzamaya başlar.
b. Güney Yarım Küre
Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne 43°06′ lık açı ile düşer.
Kış mevsiminin başlangıcıdır.
En uzun gece, en kısa gündüz yaşanır.
Oğlak Dönencesi’nden güneye gidildikçe gece süresi uzar, gündüz süresi kısalır.
Bu tarihten itibaren geceler kısalmaya, gündüzler uzamaya başlar. Fakat 23 Eylül tarihine kadar geceler gündüzlerden uzundur.
Aydınlanma çemberi Güney Kutup Dairesi’ne teğet geçer.
Oğlak Dönencesi’nin güneyi güneş ışınlarını yıl içerisinde alabileceği en dar açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneş ışınlarının gelme açıları büyümeye başlar.
Oğlak Dönencesi’nin güneyinde en uzun gölge yaşanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları kısalır.
23 EYLÜL DURUMU
Kuzey ve Güney Yarım Küre
Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a 90°lik açı ile düşer.
Gölge boyu Ekvator’da sıfırdır.
Güneş ışınları bu tarihten itibaren Güney Yarım Küre’ye dik düşmeye başlar.
Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’de geceler, gündüzlerden uzun olmaya başlar. Güney Yarım Küre’de ise tam tersi olur.
Bu tarih Kuzey Yarım Küre’de Sonbahar, Güney Yarım Küre’de İlkbahar başlangıcıdır.
Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teğet geçer. Bu tarihte Güneş her iki kutup noktasında da görülür.
Dünya’da gece ve gündüz birbirine eşit olur.
Bu tarih Kuzey Kutup Noktası’nda 6 aylık gecenin, Güney Kutup Noktası’nda ise 6 aylık gündüzün başlangıcıdır.
>10. SINIFLAR I. DÖNEM COĞRAFYA DERSİ II. YAZILI SINAVI
>1. Yanda nüfus piramidi verilen ülkede görülen en önemli özellik hangisidir?
A) Doğumlar kontrolsüzdür.
B) Doğum ve ölüm oranları azdır.
C) Okur-yazarlık oranı yüksel-mektedir.
D) Kişi başına düşen milli gelir azdır.
E) Ekonomisi tarıma dayalıdır.
2. Yandaki nüfus piramidi ülkemize aittir.(1990 yılı)
Bu piramitten aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılamaz?
A) Okur – yazar oranı yüksektir. B) Çocuk ölümleri azalmaktadır.
C) Doğum oranı azalmaktadır. D)Kadın -erkek nüfusu hemen hemen dengelidir.
E) 70 yaş ve üzeri nüfus grubunun oranı azdır
3. Yanda Dünya haritası üzerinde işaretli alanlardan hangilerinde nüfus yoğunluğunun fazla olduğu söylenemez?
A) I ve II B) III ve V
C) I ve III D) II ve IV
E) IV ve V
4. I- Karışık ormanlar II- İğne yapraklı Ormanlar
III-Tundralar IV- Geniş yapraklı Ormanlar
Yukarda bitki kuşaklarının enleme göre, Ekvatordan kutuplara doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) II-III-I-IV B) I-II-III-IV C) III-II-IV-Iı D) IV-I-II-III E) I-III-IV-II
5. “Daima yeşil yapraklı olan ve sıcaklık ve kuraklığa dayanıklı bodur ağaç ve çalılardan oluşan bitki topluluğudur. Yabani zeytin, Zakkum, Keçiboynuzu bilinen bitki türleridir. 600–1000 mm arası yağış alan yerlerde yaygındır.”
Yukarda bazı özellikleri verilen bitki topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Maki B) Tayga C) Muson ormanları D) Tundra E) Yağmur ormanları
6. Yanda sıcaklık ve yağış grafiği verilen iklim bölgesinin bitki ve toprak özelliği aşağıdakilerden hangisinde doğrudur?
Toprak Bitki örtüsü
A) Tundra Tayga
B) Terra rossa Maki
C) Çernezyom Çayır
D) Podzol İğne yapraklı orman
E) Laterit Geniş yapraklı Orman
7. Toplam nüfusu en az olan kıta aşağıdakilerden hangisidir?
A) Asya B) Avrupa C) Afrika D) Avustralya E) K.Amerika
8. Yandaki haritada numaralandırılmış yerlerden hangi ikisinde aynı doğal bitki örtüsüne rastlanır?
A) I ve II B) II ve III
C) III ve IV D) I ve IV
E) II ve V
9. Aşağıdakilerden hangisi bir gölün sularının tatlı, acı, tuzlu ve sodalı olmasında en az (dolaylı)etkili olan faktördür?
A) Göl çevresinde görülen iklim özellikleri
B) Gölün bulunduğu zeminin yapısı
C) Gölün gideğeninin olup olmaması
D) Gölün bulunduğu yerin ortalama yükseltisi
E) Fazla akarsu ile beslenip beslenememe durumu
10. I.Yamaç kaynağı II.Karstik kaynak III.Gayzer kaynak
IV. Tabaka kaynağı V. Fay kaynağı
Yukarıdaki kaynaklardan hangisi ya da hangilerinin suları genelde soğuktur?
A) I-II-IV B) III -V C) I- II – V D) III -IV E) I- II -III
11. Yandaki Haritada numara-landırılmış Okyanuslar hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?
I II III
A) Atlas Hint Büyük
B) Büyük Atlas Hint
C) Büyük Hint Atlas
D) Atlas Büyük Hint
E) Hint Büyük Atlas
12. Kolay eriyebilen(Kalker,Alçı taşı v.b) kayaçların yaygın olduğu yerlerdeki erime çukurlarında oluşmuş göllere ………. Göller denir.
Yukarda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
A) Volkanik B) Buzul C) Tektonik D) Karstik E) Alüvyon set
13. Andezit aşağıdaki kayaç türlerinden hangisi ile aynı gurupta yer alır?
A) Granit B) Bazalt C) Kum taşı D) Elmas E) Tabeşir
14. Aşağıdakilerden hangisi sürekli ve fazla göç alan bölgelerde yaşanan olumsuz bir durum değildir?
A) Çarpık ve plansız kentleşmenin yaşanması
B) Yeşil alan ve park alanlarının yetersiz kalması
C) Hava ve gürültü kirliliğinin artması
D) Eğitim ve sağlık hizmetlerinin aksaması
E) Sanayide işçi açığının artması
15. Günlük sıcaklık farkının fazlalığı ve donma – çözülme olaylarının sıklığı mekanik çözülmeyi hızlandırır.
Buna göre, aşağıdaki yerlerin hangisinde mekanik çözülmenin en az olması beklenir?
A) Çöller B) Kutup altı bölgeler C) Ekvatoral ormanlar
D) Dağların yüksek kesimleri E) Orta kuşak karalarının iç kesimleri
16.Aşağıdakilerden hangisi hızlı nüfus artışının sonuçlarından değildir?
A) İşsizliğin artması B) Kalkınma hızının düşmesi
C) Çocuk ölümlerinin azalması D) İç ve dış göçlerin artması
E) Demografik (Nüfusa bağlı) yatırımların artması
17.Aşağıdakilerden hangisi nüfusun hızla artmasının nedenlerinden değildir?
A) Eğitim seviyesinin yükselmesi
B) Nüfusun katlanarak çoğalması(Bileşik faiz)
C) Tıp alanındaki gelişmelerle salgın hastalıkların önlenmesi
D) Beslenme şartlarının iyileşmesi
E) Sağlık hizmetlerinin gelişmesi
18. Aşağıdakilerden hangisi gelişmiş ülkelerin nüfus özelliklerinden birisidir?
A) Doğum oranlarının fazladır B) Ortalama yaşam süresi kısadır.
C) Doğal nüfus artışı fazladır. D) Çocuk ve genç nüfus oranı azdır
E) Nüfus dağılışı önemli ölçüde doğal etkenlere bağlıdır
19. Aşağıdakilerden hangisi nüfus sayımının amaçlarından değildir?
A) Ülkenin nüfus miktarını belirlemek
B) Sanayi tesislerinin bölgelere dağılımını belirlemek
C) Nüfusun cinsiyet gruplarına dağılımını belirlemek
D) Nüfusun eğitim durumunu belirlemek
E) Nüfusun meslek gruplarına dağılımını belirlemek
20. “1991 yılında Bosna-Hersek savaşında bu ülkeden ülkemize yaklaşık 25 000 Boşnak göç etmiştir. Çoğunluğunu kadın ve çocukların oluşturduğu bu insanlara ülkemiz kucak açmıştır.”
Yukarda anlatılan göçün nedenleri hangi gruba girer?
A) Sosyal nedenler B) Ekonomik nedenler C) Doğal nedenler
D) Mübadele E) Siyasal nedenler
21. Aşağıdakilerden hangisi Nüfus dağılışını etkileyen Beşeri faktörlerden birisi değildir?
A) Sanayi B) Tarım C) Su durumu D) Ulaşım E) Turizm
22. Aşağıdaki durumların hangisinde, bir kaynak suyunun sıcaklığı yıl boyunca pek fazla değişmez?
A) Su, yerin derinliklerinden geliyorsa
B ) Debisi yıl içinde azalıp çoğalıyorsa
C ) Orta enlemlerdeki bir bölgede yer alıyorsa
D ) Yağmur ve kar sularıyla besleniyorsa
E ) Taban suyu seviyesi yüksekse
23. Yanda sıcaklık ve yağış grafiği verilmiştir.
Bu iklim bölgesinin iklim özellikleri, Toprak oluşumu ve bitki toplulukları hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Bitki örtüsü bozkır(step) dır.
B) En fazla yağış ilkbahar mevsimindedir.
C) En yüksek sıcaklık Temmuz dadır.(20°C)
D) Yıllık sıcaklık farkı çok fazladır. (yaklaşık 25°C)
E) Toprak oluşumunda kimyasal çözülme çok yaygındır
24. Aşağıdakilerden hangisi tarihte yaşanan Türk göçlerine örnek değildir?
A) 4. yüzyılda Orta Asya’dan Sibirya’ya yaşanan göçler
B) 1492 Yılında İspanyadan Anadolu’ya yaşanan göçler
C) 1071 den sonra Orta Asya’dan Anadolu’ya yapılan göçler.
D) 1923 Yılından sonra Yunanistan’dan Türkiye’ye yapılan göçler
E) 1571 den sonra Kıbrıs adasına Anadolu’dan yaşanan göçler
25. Aşağıdakilerden hangisi göç veren bölgelerde görülen itici faktörlerden değildir?
A) İş imkânlarının az olması
B) Ulaşım ağının gelişmemiş olması
C) Nüfus artışının fazla olması
D) Eğitim-sağlık hizmetlerin iyi olmaması
E) Madenlerin fazla olmaması
Not: Her sorunun doğru cevabı 4 puan olup süre 40’dır.
Ercan ÇELİK
Coğrafya Öğretmeni
>harita bilgisi ile ilgili test soruları, harita bilgisi sınavı, harita bilgisi
>1- Renklendirme yönlemi ile yapılan haritalarda, yükselti basamakları belirli renkler ve tonları ile gösterilir.
Buna göre, bir Avrupa fiziki haritasında Belçika, Hollanda, Danimarka gibi ülkelerin yeşil renk ve tonları ile gösterilmesi aşağıdakilerden hangisine kanıt oluşturabilir?
A) Deniz kıyısında bulunduklarına
B) Yüzölçümlerinin küçük olduğuna
C) Yerşekillerinin engebeli olduğuna
D) Ormanların geniş yer tuttuğuna
E) Denizden yüksekliklerinin az olduğuna
2-
I. Göl kıyısındaki eğrinin yükselti değeri 0 metredir.
II. Bir eğrinin geçtiği her yerde yükselti aynıdır.
III. İki eğri arasındaki yükselti tarkı her yerde aynıdır.
İzohips eğrileri ile İlgili olarak yukarıdakilerden hangileri yanlıştır?
Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) 1 ve II E) II ve İli
3- Aşağıdaki izohips haritasında İzohips eğrileri arasındaki yükselti farkı 100 metredir.
Buna göre, harita ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi kesinlikle yanlış olur?
A) Haritada kuzey-güney yönünde akış gösteren iki akarsu bulunmaktadır.
B) Haritadaki L noktasının yüksekliği K dan fazladır.
C) Güneyden kuzeye doğru gidildikçe yerşekillerinde yükselti genel olarak artmaktadır.
D) K ile M noktaları arasındaki yükselti farkı 300 metredir.
E) Haritada yerleri belirtilen akarsular az eğimli yüzeylerde akmaktadır.
4-
Yukarıda bir bölgenin izohips haritası verilmiştir.
Bu haritada verilen noktalardan hangisinin yükseltisi doğru tahmin edilmiş olabilir?
A)N-150 B)X-300 C) Z – 25 D) M – 75 E)Y – 225
5-
Yukarıdaki izohips haritasında işaretli F noktasında yükselti 150 m, E noktasında 225 m dir.
Buna göre, Z noktasının yükseltisi kaç m’dir?
A) 275 B) 300 C) 325 D) 350 E) 450
6-
Yukarıdaki İzohips haritasında verilen M noktasında yükselti 900 m, T noktasında ise 1200 m dir.
Buna göre, haritada verilen akarsu vadisi hangi yükseltiler arasında yer alır?
A) 0 – 300 B) 300 – 600 C) 600 – 900 D) 900 – 1200 E) 1200 – 1400
7-
Yukarıdaki izohips haritasında verilen K, L, M noktalarının yükseltileri ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) M > L > K B)K> L> M C> M > K > L D) L > M > K E) L > K > M
8-
Yukarıdaki haritada izohips eğrileri arasındaki yükselti farkı 75 metredir.
Buna göre, Z noktası hangi yükseltiler arasında yer alır?
200 – 250 B) 225 – 300 C) 300 – 325 D) 300 – 375 E) 375 – 425
9-
Yukarıda bir bölgenin İzohips haritası verilmiştir.
Buna göre, haritadaki C noktası ile harita üzerinde işaretli noktalardan hangisinin yükseltisi aynıdır?
A) I B) II C> III D) IV E) V
10-
İzohips eğirlerinin sık ya da seyrek geçmesi, yer şekillerinin özelliklerine göre değişir. Eğriler, eğimin fazla olduğu yerlerde sık, eğimin az olduğu yerlerde seyrektir.
Bu bilgilere göre, izohips eğrilerinin aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin gösterildiği yerlerde daha sık geçmesi beklenir?
A) Menderes
B) Boğaz vadi
C) Delta ovası
D) Plato yüzeyi
E) Taban seviyesi ovası
11-
Yukarıdaki izohips haritasında, P noktasının bulunduğu yörede izohips eğrilerinin sık geçmesi bu yöre İçin aşağıdakilerden hangisine kanıt oluşturabilir?
A) Yükseltinin fazla olduğuna
B) Yerşekillerinin sade olduğuna
C) Eğimin fazla olduğuna
D) Kıyı derinliğinin az olduğuna
E) İzohips eğrileri arasındaki yükselti farkının az olduğuna
12- Yeryüzünün belirli bir bölümünün yada tamamının kuşbakışı olarak çiziimesiyle elde edilen şekfin harita olabilmesi için, aşağıdaki özelliklerden hangisini taşıması gerekir?
A) Enlem ve boylam değerlerinin olması
B) Lejantının belirlenmesi
C) Eşyükselti eğrileriyle çizilmiş olması
D) Çizimin bir ölçeğe göre yapılmış olması
E) Geniş alanların gösterilmesi
13-
I. Dünya’nın şekli
II. Kara ve denizlerin dağılışı
III. Yerşekillerinin engebeli olması
Yukandakilerden hangisi yada hangileri, haritalardaki bozulmaların nedenidir?
A) Yalnız I
C) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve II
E) I ve III
14- Harita ve haritaların çizildiği ölçeklerle ilgili olarak, aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Ölçek büyüdükçe hata oranı azalır.
B) Tüm haritalardan eğim ve yükseklik hesaplanabilir.
C) Gösterilen alan büyüdükçe ayrıntı azahr.
D) Küçük ölçekli haritaların paydası büyüktür.
E) Planlar büyük ölçekli haritalardır.
15- Bir haritanın ölçeği biiyütülürse,
I. Gösterilen alan genişler
II. Ayrıntı artar
MI. Bozulma oranı azalır.
yargılarından hangisi yada hangileri doğru olur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
16- Ankara ile İzmir arası gerçekte 600 km dir. Bu iki şehir arası 1 / 5,000,000 ölçekli bir haritada kaç cm gelir?
A) 6 B)12 C)16 D) 20 E) 300
17- Aşağıdak ilerden hangisi, haritalarda ölçeğe bağlı olarak değişmez?
A) Yükselti değerlen
B) İki merkez arasındaki harita uzunluğu
C) Haritanın ayrıntı gösterme gücü
O) Haritadaki bozulma miktarı
E) Harita alanı
18-
Gerçekte Ankara – Van arası yaklaşık 1200 km olduğuna göre, yukarıdaki haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1/3,000,000 B) 1/4,800,000 D)1 / 6,000,000 C)1 / 30,000,000 E) 1/12,000,000
19-
Ankara – İstanbul arası mesafe 1/1,500,000 ölçekli bir haritada 30 cm gelmektedir. Başka bir haritada iki şehir arası 10 cm geldiğine göre, ikinci haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1 / 500,000 B)1 / 2,500,000 C)1 / 4,500,000 D)1 / 5,000,000 E} 1/6,000,000
20-
Aşağıdakilerden hangisi, büyük ölçekle çizilen haritaların özelliklerinden biri değildir?
A) Küçültme oranı fazladır.
B) Paydasındaki rakam küçüktür.
C) Hata oranı azdır.
D) Ayrıntı gösterme gücü fazladır.
E) Gösterilen alanlar dardır.
21- Yandaki izohips haritasında gösterilmeyen yerşekli, aşağıdaki lerden hangisidir?
A) Delta B) Kapalı çukur C)Tepe D) Falez E) Vadi
22- İzohips yöntemiyle çizilen haritalarda yükseltiye bağlı olarak izohipslerin sayılan da değişir.
Buna göre, aynı ölçekle çizilen aşağıdaki bölgelerin hangisinin haritasında daha fazla izohips eğrisi geçer?
A) Ege
B) Marmara
C) iç Anadolu
D) Doğu Anadolu
E) Güneydoğu Anadolu
23-
Aşagıdakılerden hangisi, hem siyasi hem fiziki haritalara ait ortak bir özelliktir?
A) Siyasi sınırları göstermesi
B) Yer şekillerini göstermesi
C) Yükselti basamaklarını göstermesi
D) Kuşbakışı olarak çizilmesi
E) İl sınırlarını, ülke sınırlarını göstermesi
24-
Küçük ölçekli haritalarda ayrıntının az olması, aşagıdakılerden hangisiyle açıklanabilir?
A) Çizim yöntemiyle
B) Küçültme oranının fazla olmasıyla
C) Yer şekillerinin engebeli olmasıyla
D) Dünyanın şekliyle
E) Kuşbakışı olarak çizilmesiyle
25-
Haritalarda yer şekillerinin gösterilmesi için bazı yöntemler kullanılır.
Aşağıdakilerden hangisi bu yöntemlerden biri değildir?
A) Gölgelendirme
B) Tarama
C) İzohips
D) İzoterm
E) Kabartma
26-
Günümüzde yeryüzü şekillerini göstermekte kullanılan en yaygın yöntem, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tarama
B) Gölgelendirme
C) İzohips
D) Kabartma
E) Renklendirme
27-
Aşağıdakilerden hangileri, siyasi haritalarda gösterilmez?
A) Göller
B) Dağlar
C) Matematiksel konum
D) Akarsular
E) Şehirler
28-
Aşağıdakilerden hangisi izohipslere ait bir özellik değildir?
A) İki izohips arasındaki yükselti farkı her yerde aynıdır
B) Sık geçtikleri yerde eğim faladır
C) Aynı izohips üzerindeki tüm noktalarda yükselti aynıdır
D) Kıyı çizgileri sıfır metreden geçer
E) Ölçek büyüdükçe izohips aralık değeride büyür
29-
Aşağıdaki İzohips haritalardan hangisinde yer şekilleri daha ayrıntılı gösterilir?
30-
Yandaki izohips haritasında hangi iki noktanın yükselti değeri aynıdır?
A)I ve VI B) IV ve VI C) I ve III D) V ve VI E) I ve II
31-
Yerşekillerinin engebeli olduğu yerlerde gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark fazladır. Buna göre, aynı ölçekle çizilen aşağıdaki alanların hangisinde gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark daha fazladır?
32-
Yandaki şekilde verilen noktalar için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) A noktasının coğrafi koordinatları kesin olarak söylenebilir.
B) C ve D noktaları ekvatora göre farklı yarımkürededirler.
C) A veDnoktalarınınyerelsaatleri farklıdır.
D) C noktası, ekvatorun kuzeyinde Greenwich’in batısındadır.
E) B noktası, ekvator üzerinde yer almaktadır.
33-
İki kentin yerel saatleri farklı olmasına karşın, yıl boyunca gece – gündüz süreleri aynı ise; hangi özelliklerinin ortak olduğu söylenebilir?
Yükseltileri B) Enlemleri C) Yarımküreleri D) Greenwich’e uzaklıkları E) Yer şekilleri
34-
Aynı meridyen üzerindeki noktalarda yıl boyunca yerel saat aynı olmasına karşın, güneşin doğuş ve batış saatleri aynı değildir.
Bu durumu yaratan faktör, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Gündüz sürelerinin farklı olması.
B) Yükseltilerinin aynı olmaması.
C) özel konumlarının değişiklik göstermesi.
D) Greenwich’e uzaklıklarının değişmesi.
E) Dünyanın ekseni boyunca hareket etmesi.
35-
Türkiye’nin matematiksel konumu, aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili değildir?
A) Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’nun diğer bölgelerinden sıcak olmasında.
B) Doğu Anadolu’da güneşin her zaman Ege’den önce doğmasında.
C) Afrika kökenli rüzgarların sıcaklığı artırıcı etkide bulunmasında.
D) İç Anadolu Bölgesi’nin kışın Karadeniz kıyılarından soğuk olmasında.
E) Kuzey sektörlü rüzgarların sıcaklığı düşürmesinde.
36-
Aşağıdakilerden hangisini, ülkemizin özel koşullarının belirlediği söylenebilir?
A) Güney yönlü cephelerin bakı etkisinde olmasını
B) İzdüşüm ve gerçek alanları arasındaki farkın çok olmasını
C) En uzun gündüzün 21 Haziran’da yaşanmasını
D) Öğle vakti cisimlerin gölgesinin kuzey yönlü olmasını,
E) 21 Aralık’ta kış mevsimine girilmesini,
37- Aynı saat diliminde bulunan iki ülkeden birincisinde gece – gündüz değişimi çok az iken, ikinci ülkede 24 saatten uzun gündüzler yaşanmaktadır.
Bu bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?
A) Birinci ülke orta kuşakta yer alır.
B) İki ülkede batı yarımkürededir.
C) İkinci ülke ekvatoral kuşaktadır.
D) Bu ülkelerin enlem değerleri farklıdır.
E) ikinci ülke doğu yarımkürededir.
38-
Ekvatora göre uzaklıkları farklı olan iki noktanın yerel saatlerinin aynı olması neyi gösterir?
A) Yarım kürelerinin aynı olduğunu
B) Dünya’nın Güneş etrafında döndüğünü
C) Boylamlarının aynı olduğunu
D) Yer’in yuvarlak olduğunu
E) Enlemlerinin aynı olduğunu
39-
Yukarıdaki izohips haritasında belirtilen yerlerden hangi ikisinin yüksekliği farklıdır?
A) A-B B) D-C C) L-E D) K-F E) F-E
40-
Yukarıdaki izohips haritasında aşağıdakilerden hangisi gösterilmiştir?
A) Haliç B) Koy C) Delta D) Doruk E) Yamaç
41-
Yukarıdaki izohips haritasında yamaçlardan inen yağmur sularından hangisinin hızı en fazladır?
A) I B) II C) III D) IV E) V
42- 1/400.000 ve 1/800.000 ölçekli Türkiye fiziki haritaları için aşağıdakilerden hangisi şö.y|epemez?
A) 1/400.000 ölçekli haritada Ankara ile İstanbul arası uzunluk daha fazladır.
B) 1/800.000 ölçekli harita 1/400.000 ölçekli haritaya göre daha az yer kaplar
C) 1/800.000 ölçekli haritada hata oranı daha azdır.
D) 1/400.000 ölçekli haritada Tuz gölü daha büyük gösterilmiştir.
E) 1/800.000 Ölçekli haritada ayrıntı daha azdır.
43-
1/800.000 ölçekli bir haritada 16 cm olarak gösterilen bir uzaklık ikinci bir haritada 4 cm olarak gösterilmiştir.
I. Ölçek 4 misli büyümüştür.
II. Ayrıntı artmıştır.
III. Haritanın kapladığı alan 16 misli küçülmüştür.
IV. Ayrıntı azalmıştır.
hangisi yanlıştır?
A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I ve III E) II ve IV
44- Aralarında 200 metre yükselti farkı olan iki nokta arasında 1°C lik sıcaklık farkı vardır.
Buna göre, yukarıdaki haritada gösterilen K ve L noktaları arasında kaç °C’lik sıcaklık farkı vardır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 8
45-
Yukarıdaki izohips haritasında A-B arasında eğim % 12′dir.
A-B arasında kuşuçusu uzaklık 20 km olduğuna göre izohipsler kaç m’de bir geçmektedir?
A) 100 B)200 C)300 D) 400 E) 50C
46-
Yukarıdaki izohips haritasında kaç numaralı yerde fa-lez oluşma ihtimali daha yüksektir?
A) I B) II C)lll D) IV E) V
47-Eğimi % 50 olan İki yer arasında 900 m yükseklik farkı vardır.
Bu iki yer arasında uzaklığın ölçüldüğü haritanın ölçeği 1/1.800.000 olduğuna göre, bu iki yer arası haritada kaç cm olarak gösterilmiştir?
A)1 B)5 C)10 D) 15 E) 20
48- 1440 km2′nin 10 cm2 olarak gösterildiği bir haritada 12 cm olarak gösterilen bir yolun gerçek uzunluğu kaç km’dir?
A) 12 B)122 C)144 D)156 E)268
49- Bir yöreyi en ayrıntılı çizmek İsteyen bir haritacı aşağıdaki ölçeklerden hangisini kullanırsa daha başarılı olur?
A) 1/100.000 B) 1/250.000 C) 1/500.000 D) 1/1.000.000 E) 1/2.000.000
50-
Yandaki izohips haritasında belirtilen yerlerden hangi ikisinin yüksekliği aynıdır?
I ve II B) II ve III C) III ve IV D) III ve V E) II ve IV
51-
Yukarıdaki izohips haritasında aşağıdakilerden hangisi yoJsîui?
A) Boyun B) Zirve C) Yamaç D) Ova E) Kapalı Çukurluk
52- Aşağıdaki haritada izohipsler arası yükselti farkı 250 metredir.
Buna göre, yukarıdaki haritada gösteri len C noktası hangi yükselti basamakları arasında yer almaktadır?
A) 750 -1.000 B) 1.000 – 1.250 C) 1.250 -1.500 D) 1.500 – 1.750 E) 1.750-2.000
53- izohipslerin birbirinden uzaklaştığı yerlerle ilgili;
I. Yükseklik farkı artar
II. Akarsuların akış hızı azalır
III. Eğim azalır
İfadelerinden hangisi doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
54- Fiziki haritalarda renkler yükselti basamaklarını gösterir.
Buna göre, aşağıdaki bölümlerden hangisinde daha çok renk çeşidi kullanılır?
Konya B) Yukarı Sakarya C) Yukarı Fırat D) Doğu Karadeniz E) Çatalca-Kocaeli
55-
1/300.000 ölçekli bir haritada gösterilen dikdörtgen şeklindeki bir alanın bir kenarı 4 cm, diğer kenarı 8 cm olarak belirlenmiştir.
Bu yerin gerçek alanı kaç km2′dir?
A) 96 B)288 C) 312 D) 428 E) 588
56- Aynı boyuttaki kağıtlara kağıdın tamamını kullanarak çizilen aşağıdaki yerlere ait haritalardan hangisinin ölçeği ejı_bjjyjjktü£?
A) Avrupa B)Türkiye C) İç Anadolu D) Marmara E) Beyşehir Gölü
57- 1/1.600.000 ölçekli bir haritada 6 cm olarak gösterilen bir yer 1/3.200.000 ölçekli ikinci bir haritada kaç cm olarak gösterilir?
A) 1,5 B)3 C)4,5 D) 9 E) 12
58- 1/400.000 ölçekli bir fiziki haritaya göre ölçeği bir misli büyük olan ikinci bir harita için;
I. Ayrıntısı fazladır.
II. Dört misli fazla alan kaplar.
III. Uzaklıklar bir misli fazla gösterilir.
ifadelerinden hangisi doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I,II ve III
59- Meridyenlerin birbirine paralel çizildiği bir haritada Ekvatordan uzaklaştıkça alanlar olduğundan büyük gösterilir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi olduğundan daha büyük gösterilir?
A) Grönland B) İspanya C) Meksika D) Irak E) Mısır
60-Aynı bölgeyi gösteren ve ölçekleri farklı olan haritalardan biri fiziki harita, diğeri idari dağılış haritasıdır.Bu iki haritada;
I. Çizim amacı
II. Ayrıntıyı gösterme gücü
III. Coğrafi koordinatlar
hangisi farklıdır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
>yerel saat test soruları, meridyen paralel test soruları, yerel saatler
>1)22*Batı meridyeni üzerinde saat 22.00 ise 15*doğu meridyeni üzerinde saat kaçtır?
A)19.32 B)23.30
C)22.28 D)24.28
2)-23*Doğu meridyeni üzerinde bulunan A şehrinde güneş 06.21 de doğuyor.36* Doğu meridyeni üzerinde bulunan B şehrinde saat kaçta doğar?
A)05.29 B)06.08
C)06.34 D)07.13
3)-Yerel saati 30* doğu boylamından 60 dakika ileri olan bir yerin boylamı aşağıdakilerden hangisidir?
A)15*Doğu
B)45*Doğu
C)30*Doğu
D)45*Batı
(connorteams)
4)33*Doğu boylamı üzerinde yer alan Ankara’da yerel saat 9.00 iken 29*Doğu boylamında yer alan İstanbul’da yerel saat kaçtır?
A)8.44 B)9.16 C)9.32 D)10.44
5).Türkiye’de yerel saat kullanılsa, 33° Doğu boylamında yer alan Ankara’da saat 09.00 iken Siirt’te 09.36 olur.
Buna göre, Siirt hangi boylam üzerindedir?
A) 38° Doğu B) 39° Doğu C) 40° Doğu D) 41° Doğu E) 42° Doğu
6)Yukarıdaki şekle göre, başlangıç meridyeni ile Yengeç dönencesinin kesiştiği nokta kaçıncı aralıkta yer alır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5
7. Aşağıdakilerden hangisi, şekildeki X ve Y noktaları için yıl boyunca birbirinin aynıdır?
A) Gündüz süresi
B) Yerel saat
C) Güneş ışınlarının geliş açısı
D) Hâkim rüzgâr yönü
E) Yağış miktarı
(1992 – ÖSS)
8) P noktasında yerel saat 17.00 iken M ve L noktalarında yerel saat kaçtır?
M L
A) 16.40 17.00
B) 16.10 17.20
C) 17.20 16.40
D) 17.00 16.40
E) 17.00 17.00
(1993 – ÖSS)
9)”X” kentinin yerel saat “Y” kentinden 2 saat 12 dakika ileridir. “Y” kentinin boylamı 10° doğu olduğuna göre “X” kenti hangi boylam üzerindedir?
A) 110° Doğu B) 43° Doğu C) 30° Doğu
D) 45° Doğu E) 23° Batı
11)10 batı meridyeninde yerel saat 12.20′dir. Aynı anda başka bir merkezde yerel saat 10.40 ise ikinci merkezin boylamı nedir?
A) 25 Batı B) 35 Batı C) 25 Doğu
D) 35 Doğu E) 15 Doğu
.12) 10° Batı boylamında bulunan A noktasında yerel saat 13:00 iken B ve C noktalarında yerel saat kaçtır?
B’nin yerel saati C’nin yerel saati
A) 14:00 15:00
B) 13:50 14:50
C) 13:30 15:30
D) 14:00 16:00
E) 13:40 15:40
13)Aşağıdaki dünya profili üzerinde belirlenen A ve B noktaları ile B ve C noktalarında aşağıdakilerden hangisi her zaman aynı durumda olur?
A ve B B ve C
A) Sıcaklık Yerel saat
B) Gündüz süresi Güneşin doğuş saati
C) Ekvatora uzaklık Güneşin batış saati
D) Çizgisel hız Yerel saat
E) Mevsimler Gece-gündüz süresi
14). 40° doğu meridyeninde yerel saat 13.50 iken 10° doğu meridyeninde yerel saat kaçtır?
A) 10.30 B)15.50 C) 11.50
D)12.00 E) 14.00
15) Ekvatorda 1° meridyen yayı 111 km’dir. iki paralel arasındaki uzaklık ise her yerde 111 km dir. Yukarıdaki bilgilerden yararlanılarak aşağıdakilerden hangisi bulunamaz?
A) 0° paralelinde, 5°Batı-5° Doğu boylamları arası kuş uçuşu uzaklık
B) 40° Doğu meridyeninde 10° Kuzey-15° Kuzey enlemleri arası kuş uçuşu uzaklık
C) Başlangıç meridyeninde, dönenceler arası kuş uçuşu uzaklık
D) 45° Kuzey paralelinde 20° Batı-50° Batı boylamları arasındaki kuş uçuşu uzaklık
E) 15° Batı boylamında 2° Kuzey-7° Güney paralelleri arasındaki uzaklık
16)I. Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez
Önemli kara ve deniz ticaret yolları üzerindedir.
Batı rüzgarlarının etkisindedir.
Yer şekilleri engebelidir.
Yukarıdaki özelliklerden hangileri Türkiye’ nin özel konumu ile ilgilidir?
A) I – II B) I – III C) II – III
D) II – IV E) III – IV
17)K ve L merkezleri 30o Doğu Meridyeni üzerinde bulunmaktadır. K merkezi 30o Kuzey L merkezi ise 90o Kuzey paraleli üzerinde bulunmaktadır.
Buna göre iki merkez arasındaki uzaklık kaç km dir?
A) 666 B) 660 C) 111
D) 13320 E) 6660
18)21 Mart tarihinde E merkezinde Güneş 17.50’ de battığına göre A merkezinde Güneş saat kaçta doğar?
05.10 B) 06.30 C) 06.50
D) 05.40 E) 06.20
19) 21 Mart tarihinde Iğdır’ da Güneş 06.16’ da doğdu-ğuna göre 30o Doğu Meridyeni üzerinde bulunan İzmit’ te Güneş saat kaçta batar?
17.24 B) 19.16 C) 19.20
D) 18.20 E) 17.20
26)Güneş ekvator üzerindeyken, biri Kuzey diğeri Güney Yarım Küre’de olan iki noktada Güneş’in aynı saatte doğması aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
A) Yükseltilerinin aynı olmasına
B) Aynı boylam üzerinde bulunmalarına
C) Enlem derecelerinin aynı olmasına
D) Yer şekillerinin benzer olmasına
E) Dönenceler arasında bulunmalarına
27). Aralarında 1° lik fark bulunan iki paralel arasındaki uzaklık değişmezken, aralarında 1° lik fark bulunan iki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalmaktadır.
Meridyenler arasındaki uzaklığın değişmesi, aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
A) Yerin kutuplardan basık olmasıyla
B) Meridyenlerin kutup noktalarında birleşmesiyle
C) Meridyen daireleri uzunluğunun ekvatorun uzunluğuna yakın olmasıyla
D) Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23° 27’ lık açı bulunmasıyla
E) Birbirini izleyen iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı olmasıyla
>LİSE 1 COĞRAFYA DERS NOTLARI
>LİSE 1 COĞRAFYA ETKİNLİK ÇALIŞMASI
SAYFA (4)
Aşağıdaki doğal unsurların insan hayatına etkilerinin neler olduğunu günlük yaşantınızdan ve farklı kaynaklardan faydalanarak açıklayınız.
SICAKLIK: Canlıların hayatlarını devam ettirebilmeleri için normal bir sıcaklık gerekir.Canlılar çok yüksek ve çok düşük sıcaklıkların olduğu yerlerde yaşamakda zorlanır.Canlılara uygun koşulların ortaya çıkması ve bu koşulların devamlılığında sıcaklık şartları direk etkilidir. Aşırı sıcak ve soğuk insan hayatını olumsuz etkiler. Giyim sağlık,tarım, hayvancılık, turizm, ulaşım, ticaret gibi ekonomik faaliyetleri olumsuz etkiler.
YAĞMUR: Yağmur su döngüsünün önemli bir parçasıdır.Canlıların hayatının devamı için suya ihtiyaç duyarlar ve bu suyun kaynaklarından bir tanesi de buharlaşan nemin yağmur olarak yüzeye dönmesidir.Bitkiler,hayvanlar için tüm canlılar için son derece önemlidir.Aşırı yağmurlar olumsuz etkiler doğurabilir.Seller,heyelan, turizmi olumsuz etkileyebilir.
KAR:Sıcaklık koşullarının belirlenmesinde etkili olabilir.Özellikle kuru ve soğuk geçen kış günlerinde kar yağması havayı yumuşatır.Bu olay bir çok bitkinin aşırı dondan etkilenmesini engeller.Bahar dönemlerimde ani kar erimeleri olumsuzluklara yol açabilir (sel).Yine bu kar erimeleri önemli bir su kaynağıdır.Kışın kar yağışları bitkiler için koruyucu bir etki yaparar. Giyim tarzımızı ve sağlığımızı etkiler. Tarım için önemlidir. Tarım ürünleri soğuğa karşı koruduğu gibi toprak nemimin artmasına ve yeraltı suyunun zenginleşmesine katkı sağlar. Deniz turizmine olumsuz etki yaparken kış turizmine (kayak) imkân sağlar.
DENİZ DALGALARI:Kıyı bölgelerdeki biyoçeşitlilikte etkili olabilir.Kasırga ya açık bölgelerde şiddetli fırtınalarla çok yıkıcı etkileri olur. Aşırı dalgalar deniz turizmini ve deniz yolu taşımacığını olumsuz etkiler. Tsunami bir doğal afettir. Kıyılarda çeşitli aşınma ve biriktirme şekilleri oluşumunu sağlar. Balıkçılığı da etkiler.Son dönemlerde dalga enerjisi üzerine ciddi çalışmalar yapılmaktadır.
RÜZGÂR:Bitkilerin yayılmasında tozlaşmasın da son derece önemlidir.Sıcaklığı ve sıcaklığın etkilediği her şeyi etkiler.Havayı temizletici özelliği vardır.Deniz turizmi için olumsuzluktur.Çok şiddetli rüzgârlar(Fırtına) doğal afetlere neden olabilir. Bazı yerlerde rüzgâr santralleri ile enerji üretilir. Ayrıca geçmiş asırlarda ve günümüzde de taşımacılıkta rüzgâr gücünden faydalanılmaktadır.Bir bölgedeki hava kütlelerinin taşıyıcı gücü rüzgarlardır.
TOPRAK:Canlıların önemli yaşam alanlarından biridir.Milyonlarca canlıya barınma imkânı sağladığı gibi tarımın üzerinde yapıldığı alan olması sayesinde her türlü besinin de ana kaynağıdır.İnsanların hayatlarını devam ettirebilmeleri için ihtiyaçları olan besin maddelerinin en önemli yetişme alanıdır.Seramik çanak çömlek vb kullanım alanları vardır.En önemli sorunu toprakların kirletilmesi ve erezyondur.Ayrıca toprağın verim gücü topraktan faydalanmayı etkilemektedir.Özelliklerine göre faydalanma yoğunlukları da değişir.Verimli alanlarda nüfus daha yoğun verim azaldıkça nüfus ve yerleşme sayısı azalmaktadır.
KAYAÇLAR:Yer kabuğunun ana malzemesidir. Ayrışarak toprak malzemesi olur.Tüm canlı hayatın beslenmesi ve barınması için gerekli ana malzemedir.Hayatımızın her anında olan bir unsurdur.Özellikle yapı malzemesi olarak kullanılır.Ayrıca süs eşyası yapımında, enerji kaynağı olarak da kullanılır.Birçok sanayi dalının ham maddesidir. Bünyelerindeki birçok element veya mineraller değerli madenleri oluşturmaktadır.
BİTKİLER:İnsanların ve canlıların en önemli besin kaynağıdır.Dünya fotosentez dengesinde çok önemlidir.Besin zincirinin en önemli halkasıdır.Dünyada bir çok kullanım alanları vardır,kozmetik ilaç sanayi ev eşyaları vb . 
İklim ve toprak özelliklerine göre yetişen bitki örtüsü, insanların faaliyetlerini değişik şekilde etkiler.Ormanların yakının*da bulunan insanlar, ormanların çeşitli doğal güzellikleri yanında ke*restesinden de yararlanır.Orman ürünlerine dayalı çeşitli sanayi faaliyetlerinde bulunurlar. Buna karşılık bozkırlarda yaşayan in*sanlar, ancak buraları mera olarak değerlendirebilir.
HAYVANLAR:Ekosistem içerisinde önemli bir elemandır.İnsanlar için önemli bir besin kaynağıdır.Doğada mevcut dengenin önemli bir halkasıdır.Bişr çok bölgede önemli bir ekonomik faaliyettir. Doğal dengenin önemli unsurlarından biridir. Besin ve şifa kaynağıdır. Evcil hayvanlar sayesinde insanlar için büyük bir nimettirAvcılık açısından da önemlidir.
NEM:Biyoceşitliliğin yoğun olduğu bölgeler nemli ve sıcak alanlardır.Doğada canlıların uygun koşullar bulabileceği bir alan yaratır.Yağışı ve sıcaklığı etkiler. Bunların etkilediklerine de dolaylı da olsa etki eder. Nemin ve yağışın bol olduğu alanlar bitki örtülerinin gür ve sık olduğu, ılıman iklim şartlarının yaşandığı alanlardır.Nemin az olduğu alanlar kuraklık şartlarının arttığı ve ekonomik faaliyetlerin çeşidinin az olduğu alanlardır.
DAĞ:Yükselti ,iklim ve ekonomik özelliklerine göre tercih edilebilen alanlar olabilir.Genelde yerleşme için elverişsiz nüfusun seyrek olduğu yerlerdir.Yükselti değerlerine göre kışın kar yağışları ve buzullaşma görülebilir.Buda önemli bir tatlı su kaynağı oluşturur.
Dağlar yüksek ve engebeli yapısıyla tarıma elverişli arazilerin az olduğu, gerek eğimli ve sarp yer şekilleri gerekse aşırı kar yağışları ile ulaşımın zor olduğu, geçim kaynaklarının az olması nedeni ile de nüfus ve yerleşmelerin seyrek olduğu alanlardır.
AKARSU:İnsanlar için önemli bir su kaynağıdır.Ekonomik faaliyetlerimize direk etki yapar,önemli bir enerji üretim alnları ,tarımda sulama merkezleridir. Tarım, sulama, balıkçılık, turizm (rafting, piknik),yüzmek, serinlemek, enerji üretimi ve daha pek çok alanda insanlığa imkan sağlar.
MAĞARA:İnsanlar için geçmiş dönemde önemli bir sığınma alanıdır.Günümüz koşullarında daha çok turizm ve doğal güzellik ve şifa merkezi olarak kullanılabilir
OVA:Önemli bir yerleşme alanlarıdır. Düz alanlardır.Ekonomik faaliyetlere ,ulaşıma yerleşmeye elverişli yapısı ovaları cazip kılar en önemli özellikleri verimli topraklarla kaplı olmasıdır.
LİSE 1. SINIF SAYFA 16 ve 20 ETKİNLİK ÇALIŞMASI
Kitabınızda verilen haritaların basım kalitesi çok yüksek değil sevgili öğrenciler ,haritaların alt kısımlarındaki lejant bölümleri yeteri kadar sağlıklı okunmamakla beraber sorulara cevap vermeye çalışalım.
1-Trabzon il ve İlçeleri için 2 numaralı harita uygundur.
2-Trabzon ilinin akarsu havzaları için 4 numaralı harita uygundur.
3-Ulaşım yolları ve çeşitleri için 6 numaralı harita uygundur.
4-Bitki örtüsü ve çeşitliliği 3 numaralı harita uygundur.
5-2-5-ve 6 numaralı haritalarda zaman içerisinde değişmeler olabilir.
6-4 ve 5 numaralı haritalardan faydalanarak hazırlanabilir.
Sayfa – 20 – Etkinlik – Ortadaki haritayı seçer. Çünkü bu haritada ölçek vardır. Yön oku ve renklerin ne anlama geldiğini gösteren açıklama bölümü (lejant) bulunur. Diğer haritalarda bu üç unsur bir arada yer almamıştır.
Sayfa 20 etkinlik 2 de b ve d için ölçek b :1/2 d:1/4 c ve d için ölçek küsürlü çıkar…
Sayfa -22 – etkinlik çalışması
İFADELER
Bir Türkiye fiziki harita için ölçek aşağıdaki gibi ise
Bir Türkiye fiziki haritasının ölçeği değiştikçe
1/25.000
1/100.000
Ayrıntıyı gösterme gücü
Fazladır
Azdır
değişir
Hata payı
Az
Fazla
değişir
Gerçek alan
Aynı
Aynı
değişmez
Ölçeğin paydası
küçük
büyük
değişir
Yükselti değerleri
Aynı
Aynı
değişmez
Enlem ve boylam dereceleri
Aynı
Aynı
değişmez
Kağıt üzerinde kapladığı alan
Fazla
Azdır
değişir
SAYFA 25 ETKİNLİK ÇALIŞMASI
Yerel saat problemleri…
SORU-1- B noktası O º boylamı yani başlangıç meridyeni üstü, D noktası 75 º Doğu boylamındadır. Aralarındaki zaman farkı ne kadardır?
Çözüm: 75 º x 4’ = 300’ = 5 saattir.
SORU-2-B noktasında ( O º) yerel saat 12: 40 iken A(30 º Batı) ve C ( 45 º Doğu) noktalarında yerel saat kaçtır?
A- 30 º – 0 º = 30 º meridyen farkı, 30 º x 4’ = 120’ = 2 saat zaman farkı, Batıda yerel saat geridir. 12.40 -2.00 = 10. 40 yerel saat A noktasında 10.40
B- 45 º- 0 º = 45 º boylam farkı, 45 º x 4’ = 180 ‘ = 3 sat zaman farkı, doğuda yerel saat ileri olduğundan, 12. 40+ 3.00= 15.40 Yerel saat C noktasında 15.40 tır.
SORU-3- C Noktasında( 45 º doğu boylamında) yerel saat 17.40 iken, D noktası ( 75 º doğu) ve E ( 75 º doğu) noktalarında yerel sat kaçtır.
A- 75 º – 45 º = 30 º boylam farkı, 30 º x 4’ = 120’ = 2 saat zaman farkı, doğuda yerel saat sürekli ileridir. 17.40 + 2.00 = 19.40 tır.
B- D ve E noktaları aynı boylam üzerindedir. Aynı boylam üzerindeki tüm noktaların yerel saatleri aynıdır.( 19.40)
Bir alttaki etkinlik çalışmasını atlas yardımıyla verilen yerlerin boylam derecelerine göre ve doğuda batıda olmasına göre yapabilirsiniz…
SAYFA 28 İZOHİPSLER ETKİNLİK ÇALIŞMASI
Kitabınızda verilen yerleri soldan aşağı doğru sırayla yerleştirebilirsiniz.
1 numaralı yer verilmiş hemen alt tarafı Karacaören bölgesi (2)hemen alt taraf Aktepe(3)alt tarafta deniz kenarı (4)sağ üst tepeltepe(5)alt tarafta yenice yakınları(6)
Elmalı Göltepe arasındaki mavi yer (7)en alttaki deniz kenarında izohipslerin genişlediği yer (8) numaralı yer olarak verilmiştir.
SAYFA 30 ETKİNLİK ÇALIŞMASI
Verilen şekillerin eşleştirilmesi:
1 numaralı yer (a) Boyun
2 numaralı yer (d) tepe
3 numaralı yer (b) vadi
4 numaralı yer (c) göl
Kitabınızdaki haritadan faydalanarak aşağıdaki soruları cevaplandırınız.
SORU-1- Bir kağıt parçasına kitabınızda sayfa 21 deki gibi ölçeceğiniz yerler arasını işaretleyiniz ve kitabınızdaki haritada verilen ölçek ile karşılaştırarak arasındaki uzaklığı hesaplayabilirsiniz.Yaklaşık olarak Zonguldak İstanbul arası 225 km çıkar…
SORU-2-Çorum’da yerel saat 16.15 iken İzmit’te kaç olur.
Çorum 35 DM İzmit 30 DM yer alır.Bu bilgi kitabınızdaki haritadan elde edilmiştir.
Aralarındaki meridyen farkı 35-30 : 5 meridyendir.
Her meridyen arası 4’ olduğundan zaman farkı 5×4: 20 dk zaman farkı vardır.
İzmit daha batıda olduğu için saat daha geridir.16.15-20dk : 15:55 olur…
SORU-3-Güneş doğuda erken doğduğu için tepe noktasına ulaşmasıda batıdaki noktalara oranla daha önce gerçekleşir.Bu bilgiden yola çıkarak cevap 36 DM olur.
SORU4- Aşağıda verilen koordinatlar üzerinde yer alan yerleşim birimlerini bulunuz.
41 Kuzey 29 Doğu : Yalova 40 Kuzey 33 Doğu :Ankara
40 Kuzey 31 Doğu :Eskişehir 42 Kuzey 35Doğu :Sinop
41 Kuzey 32 Doğu :Bolu 41Kuzey 31 Doğu 
üzce
SORU-5-Yalova,Tekirdağ,Bolu,Bartın,Samsun yerleşim birimlerinin coğrafi koordinatlarını haritadan faydalanarak defterinize yazınız.?
YALOVA: 41 Kuzey 29 Doğu TEKİRDAĞ:41 Kuzey 27 Doğu
BARTIN :Yaklaşık 41,5 Kuzey 32,5 Doğu BOLU :41 Kuzey 32 Doğu
SAMSUN: 41 Kuzey 36 Doğu
Aşağıdaki soruları cevaplayınız?
SORU-1-Bir ülkenin renklendirme yöntemiyle çizilen haritasına bakıldığında ,haritada kahverengi ve tonlarının olmadığı görülmüştür .Bu ülkenin yüzey şekilleri ile ilgili neler söylersiniz.
Bu ülke haritasında kahverengi tonlarının az olması bu ülkenin yüksek olmadığını yerşekilleri bakımından sade bir yapıya sahip olduğunu gösterir.
SORU-2-Tarama yöntemi ile çizilmiş olan bir haritada kıs ,kalın ve sık çizgilerin çok yer tutması harita ile ilgili nasıl bir bilgi verir.
Bu yerin eğiminin fazla olduğu yükseltinin fazla olduğu bir yeri gösterir.Dağlık bir yapıda olduğunu gösterir.
SORU-3-Ekvator bölgesi hangi projeksiyon ile çizilirse yerşekilleri daha az hata ile düzlem üzerine aktarılır.
Ekvator çevresi Silindir projeksiyon ile çizildiğinde bozulmalar daha az olur kutba gidildikçe bozulmalar artar.
SORU-4- 34 doğu meridyeninde yerel saat 12:10 iken 25 batı meridyeninde kaç olur.
34 doğ meridyeni ile 25 batı meridyeni arasındaki fark bulunur.Verilen yerler başlangıç meridyeninin doğusunda ve batısında olduğu için aralarındaki farkı bulmak için verilen noktaların meridyen değerleri toplanır.
34+25 : 59 meridyen eder.Her meridyen arası 4 dk olduğu için 59×4: 236 dk zaman farkına ulaşılır.Bu farkı da saate çevirmek için 236/60 : 3 saat 56 dk fark çıkar.
Doğuda saat daha ileri olduğu için 25 batıda saat 12:10 -03:56
Cevap: 08:14 olur…
SORU-5-İzohips yöntemiyle çizilen haritalardan faydalanılarak hangi işlemler yapılabilir.
İzohips yöntemiyle çizilen haritalardan faydalanarak herhangi bir yerin yerşekilleri hakkında yorum yapılabilir.Profil çıkartılabilir.Yükselti farkı hesaplanabilir,Eğim hesaplanabilir,
SORU-6-Yandaki izohips haritasında bir yerleşim yeri kurmak istense nereleri seçerdiniz.Neden?
Kitabınız daki haritada yerleşim yeri olarak akarsu vadisi boyunca akarsuyun denize döküldüğü alanları seçerdim.Buralar su kaynakları bakımından elverişli verimli topraların bulunduğu yerleşmeye elverişli alanlardır.
SORU-7-Haritada hangi yerşekilleri gözükmektedir.
Tepe,akarsu vadisi,sırt,yamaç,delta bulunmaktadır.
SORU-8- Haritada yer alan en yüksek nokta kaç metredir.
İzohips eğrileri sayılarak izohips aralıklarının 100 m olduğu görülür en yüksek nokta 1100 m dir.
Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların yanına D yanlış olanların yanına Y yazınız.
1-D 2-Y 3-D 4-D 5-D 6-Y 7-D 8-D
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle tamamlayınız.
1-Eğimin fazla olduğu dik yamaçlardır.
2-İzohips ve renklendirme
3-Dünyanın yuvarlak olması
4-15 D 240/4 :60 meridyen daha doğuya gidilirse 15 D olur.
5-Ayrıntı
6-O metreyi
7-Eğim
8-Nokta
9-Yüksek
10-Kabartma Yöntemi
Aşağıdaki soruların doğru seçeneğini işaretleyiniz?
1- e 2-d 3-e 4-e şıkkı
Aşağıdaki tabloda verilen ifadelerin hangi olayın sonucunda meydana geldiğini karşısındaki kutucuklara işaretleyiniz.
İfadeler
Günlük hareket
Yıllık hareket ve eksen eğikliği
Yörüngenin elips olması
Aşağıdaki tabloda verilen olaylar hangi tarihlerde gerçekleşir.Bazılarında birden fazla tarih işaretleyebilirsiniz.
OLAYLAR
21 Mart
21 Haziran
23 Eylül
21 Aralık
Güneş ışınları yengeç dönencesine 90 derecelik açıyla gelir
X
Güneş ışınları öğle vakti ekvatora 90 derece ile gelir.
X
X
Kuzey yarım kürede yaz mevsiminin başlangıcıdır.
X
Bu tarihten itibaren KYK de geceler ,gündüzlerden uzun olmaya başlar.
X
KYK de en uzun gündüz en kıs gece yaşanır.
X
KYK de sonbahar ,Güney Yarım Kürede ilk bahar mevsiminin başlangıcıdır.
X
Ekvatorda gece gündüz eşittir.Ancak ekvatordan kuzeye gidildikçe gündüz uzar geceler kısalır.
X
Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teğet geçer.
X
X
Bu tarihten itibaren gündüzler kısalmaya geceler uzamaya başlar.Fakat 23 eylüle kadar gündüzler gecelerden uzundur.
X
Dünyanın her yerinde gece gündüz birbirine eşittir.
X
X
Aydınlanma çemberi kutup dairelerinden teğet geçer
X
X
Yengeç Dönencesinin kuzeyinde cisimlerin en kısa gölgesi oluşur.
X
Bu tarih kuzey kutup noktasında 6 aylık gecenin güney kutup noktasında 6 aylık gündüzün başlangıcıdır.
X
KYK de kış mevsiminin başlangıcıdır.
X
Bu tarihten itibaren Güney Yarım Kürede geceler,gündüzlerden uzun olmaya başlar.
X
LİSE 1.SINIFLAR SAYFA 43 ÖLÇME DEĞERLENDİRME SORULARI
Aşağıdaki soruları cevaplandırınız.
SORU-1-Kuzey kutup çevresi yaklaşık olarak (21 Mart -23 Eylül )6 ay güneş görür.Ancak burası yinede buzlarla kaplıdır neden.
Güneş ışınlarının geliş açısının eğik olması ve ışınların atmosferde izlediği yolun fazla olması tutulmanın artmasından dolayı bu ışınlar çok fazla ısıtıcı etkide olmaz.
SORU-2-Dünya üzerinde güneş ışınları nerelere dik açıyla gelir neden.
Güneş ışınlarının dünya üzerine dik açıyla gelebildiği noktalar dönenceler arasında kalan yerlerdir.23 derece 27’ lık eğiklik bu dönencelerin sınırını oluşturur.Kuzey yarım kürede Yengeç Dönencesi Güney yarım kürede Oğlak dönenceleri güneş ışınlarının doksan derece ile gelebildiği son noktalardır.Dönencelere yılda bir kez dönenceler arasında kalan yerlere yılda 2 kez 90 derece ile gelebilir bu noktaların üst enlemlerine güneş 90 derece ile gelemez.
SORU-3-Bir yıl 12 aydan oluşur .Ayların süresi 30-31 gündür.Ancak bunlardan şubat 28 günden ibarettir.Neden temmuz veya ağustos ayları 31 gün sürerken şubat ayı 28 gün sürer.
Dünya güneş etrafında yıllık hareketini gerçekleştirirken yörüngesinden dolayı bazen güneşe çok yaklaşır bazen de uzaklaşır. En yakın 3 ocak dönemi en uzakta 4 temmuz tarihleridir.Bu yaklaşmalar sırasında güneşin çekim gücünün artması sebebiyle dünyanın dönüş hızında artış meydana gelir bu artışla beraber oluşan hızlı dönüş şubat ayının 28 gün de tamamlanmasına sebep olur.Temmuz ayındaki yavaş dönme sonucu güneşten uzak bir konumda olduğu için yavaşlayan dönüş bu ayların 31 gün de tamamlanmasına yol açar.
NOT:Sevgili gençler bu konu sırasında şu soru karşınıza çıkabilir.Neden yakın olduğumuz tarihte kışı yaşıyoruz da uzak olduğumuz 4 temmuzda yazı yaşıyoruz şeklinde ; bu soru ile ilgili temmuz ayında uzak olmamıza rağmen ışınları dik açıyla alırız.Şu bat ayında yakın olmamıza rağmen yörüngeden dolayı ışınları eğik aldığımızdan kış mevsimi yaşanır.
Aşağıdaki boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle tamamlayınız.
1-Sıcaklık kuşaklarının dağılışında kara de denizlerin dağılışı etkilidir.
Çünkü kara ve denizlerin ısınma özellikleri birbirinden farklıdır ,karalar çabuk ısınır çabuk soğurken denizler geç ısınıp geç soğur.Kara ve denizlerin oranların yarım küreler arasında farklı olması sıcaklık kuşaklarının sınırlarının belirlenmesinde etkili olmuştur.
2-Sıcaklık kuşaklarının ortaya çıkmasında okyanus akıntıları etkilidir.
Çünkü okyanus akıntıları dünya sıcaklık dağılışında etkilidir.Kutuplardan gelen akıntılar sıcaklık değerlerini düşürürken ekvatordan gelen akıntılar sıcaklığı arttırıcı etki yapar.
3-Dünya sıcaklık kuşaklarının oluşmasında Dünya’nın şekli etkilidir.
Çünkü dünyanın şeklinden dolayı ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açıları azalır bu azalma ısınma özelliklerini ve sıcaklık dağılışını etkiler.
Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların yanına D yanlış olanların yanına Y harfi yazınız.
1-D 2-Y 3-Y 4-Y 5-D
Aşağıdaki soruların doğru seçeneklerini işaretleyiniz.
1-D Yengeç Dönencesi
2-D Denizlerin dağılışı
3-A 21 Mart
4-E Sidney
5-E Ekvator ile ekliptik arasındaki açı
Sayfa 48
Aşağıdaki soruları kitabınızdaki grafiğe bakarak cevaplandırınız.
SORU-1-Atmosferde sıcaklık değişimi nasıldır?
Atmosferin farklı katları arasında farklı değişim göstermektedir.Troposferde yukarı doğru azalırken, Stratosferde yukarı doğru artmaktadır.Mezosferde azalırken, iyonosferde yukarı doğru sıcaklık azalmaktadır.
SORU-2-Troposferde sıcaklık değişimi nasıldır?
Troposferde sıcaklık yukarı çıkıldıkça azalır.
SORU-3-Canlı yaşamı için en uygun sıcaklık şartlar hangi katmandadır.
Troposfer katında bulunur.
SORU-4-Bulut,sis,yağmur,kar gibi hava olaylarının hangi atmosfer katında görülmesi beklenir.
Troposferde görülmesi beklenir çünkü bu olayların gerçekleşmesi için gerekli olan su buharı sadece bu kattadır.
HAVA OLAYLARI
Sayfa 49
Etkinlik Çalışması: Ders kitabındaki hava olayları adlı metin okunarak,
SORU-1-Hangi hava olaylarından bahsedilmiştir.
Sis, çiy, bulut, meltem, nem, rüzgâr, şimşek, gök gürültüsü, yağmur.
SORU-2-Yaşadığınız yerde mevsimlere göre hava olayları nasıl bir değişim göstermektedir?
Kış mevsiminde genelde bulutlu, nemli, yağmurlu havalar, sık esen rüzgârlar, bazen ılık esen lodos yaşanmakta, yine kış aylarında uzun sürmese de kar yağışı ve don olayları yaşanmakta, ilkbaharda yağışlar azalırken, güneşli ve sıcak günler yaşanmaya başlanmakta, bol güneşli, yağmursuz, yağışsız, geçen yaz günleri yaşanır. Hava sıcaklıklarının düşmesi, artan bulutlar, rüzgârlar ve başlayan yağışlarla gelen sonbahar kışın gelmekte olduğunu haber vermektedir.
SORU-3-Metne göre hava olayı kavramını tanımlayınız.
Hava Olayları: Atmosferde görülen kısa süreli değişimler veya olaylardır.
Yağmur yağması, Rüzgâr esmesi bu türlü olaylardır ve hepimizin bildiği gibi bu tür olaylar çok uzun sürmez ve kısa sürelerde sürekli değişir.
HAVA DURUMU VE İKLİM
Sayfa 50
Aşağıdaki soruları haber ve okuma metninden yararlanarak tartışıp cevaplandırınız.
SORU-1-Hangi metindeki hava olayları uzun süreleri kapsanmaktadır?
II.Metindeki hava olayları daha uzun sürelidir.
SORU-2-Metinlerden hangisi hava durumu, hangisi iklim özelliklerini belirmiştir?
I.Metin hava durumu, II.Metin iklim özelliklerini belirtmiştir.
SORU-3- Günlük kıyafet seçimlerimizi hangi metne göre belirlerdiniz?
I. metne göre belirlerdik.
SORU-4- Metinden ve ön bilgilerinizden yararlanarak iklimin yaşamımızı nasıl etkilediğini söyleyebilirsiniz?
Yaşadığımız yerdeki doğal bitki örtüsü, akarsuların özellikleri, insanların yaşam tarzları, geçim kaynakları, beslenme durumu, yaptıkları kış hazırlıkları, konut tipleri, ekonomik etkinliklerinin türü, iklimin kontrolü altındadır.
SORU-5- Metinden ve ön bilgilerinizden yararlanarak hava durumunun yaşamımızı nasıl etkilediğini söyleyebilirsiniz?
Hava durumu günlük yaşamda giyeceğimiz kıyafet, yola çıkarken yanımıza almamız gereken eşya ( Şemsiye, zincir, çekme halatı,) gün içinde meydana gelecek aşırı sıcaklar halsiz kalma, sıcaklık çarpması gibi sağlık sorunları veya anormal soğukların yol açtığı don olayları gibi zararlar verebilmekte ancak bu özellikler kısa süreli olduğu için uzun bir zaman boyunca insanların yaşamlarını aynı şekilde etkilememektedir.
SORU-6-Gelecek yaz yapacağınız tatili hangi metinden yararlanarak planlarsınız?
II.metine göre,
SORU-7-İkinci metinde verilen bilgilerden yararlanarak iklim ile ilgili genellemelerin ne kadar geriye gittiğini söyleyebilir misiniz?
İklimle ilgili genellemeler 50- 100 yıl gibi geriye gittiği söylenebilir.
SORU-8-Birinci metinde verilen bilgileri ne kadar süre kullanabilirsiniz?
En fazla birkaç gün veya hafta süreyle kullanılabilir.
SORU-9-Sizde bir tanıtım broşürü verilseydi yaşadığınız yerin iklim özeliklerini nasıl tanıtırdınız?
Yaşadığınız yerin iklim özelliklerini yazabilirsiniz.
Yazları sıcak ve kurak geçer. Yıllık ortalama sıcaklık 18°C – 20°C arasında değişir. Kışlar ılık ve yağışlıdır. Yıllık ortalama yağış miktarı 600–1000 mm arasında değişir ve yağış rejimi düzensizdir. Kar yağışı ve don olayı pek görülmez.
9.SINIFLAR ETKİNLİK ÇALIŞMALARI
Etkinlik çalışması(Sayfa 55)
1-Haritadaki sıcaklıklar hangi faktörle göre değişmektedir?
Enlem, Karasallık denizellik ,Yükselti farklılıkları ,akıntılar
2-Enlem, karasallık, yükselti, deniz akıntıları ve diğer faktörlerle ilgili örnekler veriniz.
Akdeniz kıyılarının Marmara kıyılarından daha sıcak olması( Enlem)
Uludağ’ın yüksek kısımlarının Bursa merkezden daha soğuk olması ( Yükselti)
Ülkemizde denizden uzak iç kısımlarda yıllık sıcaklıkların kıyılardan az olması. (Kara ve Deniz Dağılışı)
Toros dağlarında güneye bakan yamaçların kuzey yamaçlardan daha sıcak olması.( bakı)
Avrupa’nın batı kıyılarının aynı enlemde Kanada kıyılarından daha sıcak olması ( Okyanus akıntıları)
3 -Kendi yaşadığımız yer için etkili olan sıcaklık faktörleri neler olabilir.
Denize yakınlık- uzaklık, Yükselti, Enlem vb.
Etkinlik çalışması Sayfa 56)
1-Dünyanın eksen eğikliği nedeniyle yarım kürelerin farklı zamanlarda farklı ısınmalarından dolayı mevsim farkı yaşanır.
2-Birincisi Türkiye olan Kuzey yarımküre iken İkincisi yani kışı yaşayan güney yarım kürede, özelliklede orta veya yüksek enlemlerde bir ülkede olabilir. ( Afrika’ nın Güneyi, Güney Amerika veya Avusturalya olabilir.)
Etkinlik Çalışması:Sayfa 57
Şehirler
Yükselti
(m)
Sıcaklık
(ºC)
Yağış Miktarı
(mm)
En yüksek
En düşük
Tumaco
50
29
24
373
Pasto
2400
17
10
74
SORU-1-Bu iki kent hemen hemen aynı enlemde olmasına rağmen bu iki kentin sıcaklık değerlerinin farklı olmasının nedenleri nelerdir?
Şehirlerin bulunduğu yer itibariyle biri deniz kenarı diğeri iç kesimdedir.Yine iki şehir arası ciddi yükselti farkı mevcuttur.
SORU-2-Yükseklik arttıkça sıcaklığın kaç derece ve nasıl değişir?
Yükselti arttıkça sıcaklık her 100 m de 0,5 azalır hesaplamalarda kolaylık olması açısından her 200 m de 1°C azalır bilgisi kullanılabilir.
Örnek deniz seviyesinde bir noktada sıcaklık 10°C olsun 2000 m çıkıldığında sıcaklıkta nasıl bir değişme olur hesaplamasını yapalım.
Birinci noktamız deniz seviyesi ise 0 m dedir.2. noktamız 2000 m de olduğu için yükselti 2000 m değişmiştir.2000 /200 çünkü her 200 m de 1 derece değiştiğine göre değişim ne kadardır onu bulmak için.2000/200=10 derece değişmiş.Deniz seviyesinden yüksek bir yere çıktığımız için sıcaklık azalacak kaç derece azalacak 10 deniz kenarında sıcaklık 10 derece ise 2000 m de sıcaklık 10-10 =0 °C olur.
Etkinlik Çalışması:Sayfa 58
Kitabınızdaki şekle bakarak aşağıdaki soruları cevaplandırınız.
1- Sıcaklığın değişiminde hangi faktörler etkili olmuştur?
Kara ile denizin farklı ısınma özelliği etkili olmuştur.
2- Gece ve gündüz farklı ısınmada karaların etkisi nedir?
Karalar gündüz tez ısınır ve daha sıcak olur. Gece ise kara almış oluğu ısıyı daha tez verdiği için çabuk soğur.
3- Gece ve gündüz farklı ısınmada deniz ve okyanusların etkisi nedir?
Denizler daha geç ısınır. Aldığı ısıyı da daha geç vermesinden dolayı daha geç soğur.
4- Sıcaklığın gece gündüz arasında değişimi rüzgârı nasıl etkiler?
Gece soğuk olan karada ağırlaşan hava çökerek yüksek basınç oluşturur. Daha geç soğuyan deniz üzerinde hava sıcak ve basınç düşüktür. Gündüz ise kara sıcak basınç düşük, deniz geç ısındığı için soğuk ve basınç yüksektir. Buna bağlı olarak oluşan rüzgâr gündüz denizden karaya, gece ise karadan denize doğru eser.
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 62-63
Etkinlik Çalışması:Aşağıdaki sorulara dünya temmuz ve Ocak ayı sıcaklık dağılışı haritalarına göre cevaplayınız.
OCAK AYI ORTALAMA SICAKLIK DAĞILIŞI
TEMMUZ AYI ORTALAM SICAKLIK DAĞILIŞI
SORU-1-Yerkürede en sıcak yerler nerelerdir? Nedenlerini nelerdir?
Kuzey Yarım Küre’de Ocak Ayında Yüksek sıcaklıklar Ekvator ile Yengeç Dönencesi arasında, denizler üzerinde görülür.
Güney Yarım Küre’de Ocak Ayı en yüksek sıcaklıklar Güney Afrika’da Kalahari Çölü’nde, Güney Amerika’da Patagonya Çölü’nde ve Kuzey Avustralya’da görülür.
Kuzey Yarım Küre’de Temmuz Ayı en sıcak yerler, 15. ve 40. paraleller arasındaki karalar üzerindedir.Büyük Sahra,Asya içlerinde gobi,taklamakan çölleri
Güney Yarım Küre’de Temmuz Ayı sıcaklıkları az olup en yüksek sıcaklıklar ekvatora yakın yerlerindedir.
SORU-2- İzotermlerin uzanışı hangi yarım kürede nasıl bir uzanış göstermektedir.
Güney Yarım Küre’de izotermlerin gidişi daha düzenlidir. Çünkü bu yarım kürede karalar daha az yer kaplar ve denizler çok yer tutar deniz etkisi ile sıcaklık daha düzenli dağılış gösterir.
Kuzey Yarım Küre’de Ocak Ayında İzoterm eğrileri karalar üzerinde güneye, denizler üzerinde kuzeye doğru sapma gösterir. Bu durum, karaların denizlerden daha soğuk olduğunun kanıtıdır. Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı Kuzey Yarım Küre’de izotermlerin gidişi enlemlere uyum sağlamaz. Çünkü bu yarım kürede karalar geniş yer kaplar.
SORU-3-Bu farklılıkların(izotermlerin uzanışı) nedenleri nelerdir?
Gerek sıcaklık dağılışında gereksese de izotermlerin uzanışlarında farklılığın temel nedeni iki yarım kürede kara ve deniz dağılışının farklı olmasıdır. Ayrıca izotermlerin paralellere göre sapma göstermesinde başka bir neden de Okyanus akıntıları, izotermlerin enlemlerden sapmasana neden olur.
ETKİNLİK /A SAYFA 63
Halifax, Brest, Ulanbator şehirlerine ait sıcaklık grafiklerini yorumlama.
SORU-1-Atlastan kentleri bululunuz.
Halifax( Kanada- doğu kıyısı), Brest(Fransa batı kıyısı) ,Ulanbator ( Moğolistan)
SORU-2-Sıcaklık değerlerini karşılaştırıp nedenlerini bulunuz.
Brest şehri sıcaklık değerleri yüksek olan bir şehir. Ayrıca kışları da ılık geçmektedir. Buranın bu şekilde olmasında deniz kıyısında olması ayrıca Golf –Stream sıcak su akıntısının etkisi nedeniyledir.
Halifax ise Brest göre aynı enlemlerde olmasına rağmen ve deniz kıyısında olmasına rağmen Brest şehrine göre daha az sıcaktır. Kışları da ayrıca çok daha soğuktur. Bunun nedeni ise Labrador soğuk su akıntısıdır.
Ulanbator bu şehirlerle yaklaşık aynı enlemlerdedir. Fakat burada yıllık sıcaklık farkları çok fazladır. Yani yazın daha sıcak, kışın ise çok daha soğuktur. Bu da buranın havadaki nem miktarının düşük olmasını gösterir. Bu kent denizden uzaktır. Kara içindedir. Ayrıca yükseltisi oldukça fazladır.( Yaklaşık 2000 m.)
ETKİNLİK /B
Aşağıdaki kavram haritasını doldurunuz.
DÜNYA ORTALAMA SICAKLIĞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Dünyanın şekli ve enlem,Eken eğikliği,Kara ve denizlerin dağılışı,yükselti,Nem ,Okyanus akıntıları,Bitki örtüsü,Işınların atmosferde kat ettiği yol şeklinde yazılabilir.
LİSE -1 BASINÇ ETKİNLİK -1 sayfa (65)
Bu etkinliklerde dikkat edilmesi gereken özellik okların yönü ve hareketin merkezden çevreye mi yoksa çevreden merkezemi olduğudur.
Kuzey yarım kürede okların yönü sağa sapar Güney yarım kürede sola sapar.Hareket merkezden çevreye ise YB çevreden merkeze ise AB özellik gösterir.
kuzey yarım kürede YB güney yarım Kürede YB
Kuzey yarım kürede AB güney yarım kürede AB
Şekilleri kitabınızdaki etkinliğe uygulamak sizlere kalıyor.
Etkinlik devamında yükselen okların altına AB alçalan okların altına YB yazılmalı.Çünkü alçak basınç alanlarında hava yükselir yüksek basınç alanlarında hava alçalıcı özellik gösterir.
ETKİNLİK -2
1-SICAKLIK
Ekvator çevrersinde hava sıcak olduğu için gaz molekülleri seyrelir,hafifler ve yükselir.Bu nedenle basınç düşüktür.
2- DÜNYANIN GÜNLÜK HAREKETİ
30 derece enlemlerinde hava sıcak olmasına rağmen hava parselleri alçalıyor ve dinamik yüksek basınç merkezi oluşur.
3- YÜKSELTİ
Uludağ’da hava soğuk olmasına rağmen basınç değeri deniz kıyısına oranla daha düşük çıktı.Bunun nedeni gazların yoğunluğunun azalması olarak açıklanabilir.
4-YERÇEKİMİ
Kutup çevrersinde basınç değerleri yüksektir.
LİSE 1. SINIFLAR SAYFA 67-69-70-71-72 ETKİNLİK ÇALIŞMALARI
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 67
Kitabınızdaki haritaları inceleyerek soruları cevaplandırınız.
1.Harita
1.AB alçak basınç, YB yüksek basınç anlamına gelir.
2.KYK’ de yaz, GYK’ de kış mevsimi yaşanmaktadır. Çünkü yazın karalarda AB, denizlerde YB alanları oluşur.
3.En yüksek değerler denizler üzerinde, en düşük değerler karalar üzerindedir.
2.Harita
1.KYK de kış, GYK de yaz mevsimi yaşanmaktadır. Karalar ve denizlerin farklı ısınma özelliğine bağlı olarak ortaya çıkan basınç merkezleri bu sonucu vermektedir.
2.En yüksek değerler karalar, en düşük değerler denizler üzerindedir. Nedeni; Karalar ve denizlerin farklı ısınma özelliğidir
3.GYK de denizlerin daha fazla olması bu sonucu doğurur.Denizler üzerinde basınç değerleri benzer özellik göstereceğinden izobar eğrileri arasında belirgin farklılıklar görülmez buda düzgün uzanmasında etkili olur.
Özetlemek gerekirse soğuk olan yerlerde YB sıcak olan alanlarda AB özellik gösterir(Bu açıklama sıcaklık kriterine göre doğrudur. Dinamik kökenli yani dünyanın günlük hareketinden dolayı değişik durumlar ortaya çıkabilir..Bu bilgiden yola çıkarak sıcaklık merkezli haritaları değerlendirdiğimizde 1. haritada Asya kıtası AB görülür demekki sıcak yani yaz mevsimini yaşıyor kuzey yarım küre Denizler üzeri daha serin kaldığı için YB özellik gösterir.2. haritada ise dikkat edilirse özellikle kuzey yarım kürede karalar üzeri YB denizler üzeri daha sıcak özellik gösterdiği için AB özellik gösteriyor.
NOT:Özellikle bu konu ile ilgili izobar eğrilerinin düzenli bir uzanış göstermesinin sebebi soru olarak çıkabilir.2.harita 3. soru
RÜZGARLAR:
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 69/1
1.Dünyanın günlük hareketi,
2.Basınç merkezleri arasındaki uzaklık(Bu uzaklık artarsa rüzgarın hızı azalır.)
3.Basınç farkı(İlk bahar ısınma değerleri birbirine yakındır ancak kışın bu olay daha belirgin derecelerde kendini gösterir bu da basınç farkının artmasına rüzgarın hızlanmasına yol açar,
4.Yer şekillerinin engebeli olması8Yer şekilleri sade ise rüzgar sürtünmeye daha az maruz kalarak hızı artar.
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 69/2
1.Dünyanın günlük hareketi, 2.Yer şekillerinin uzanışı, 3.Basınç merkezlerinin konumu (Daima YB→AB)
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 70
Rüzgâr frekans gülü boyandığında tabloda da görüldüğü gibi hâkim rüzgâr yönünün Doğu olduğu görülür.
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 71
1.Alizeler, 2.Batı Rüzgârları,3.Batı Rüzgârları,4.Batı rüzgârları,5.Alizeler,6.Kutup Rüzgârları 7.Ters alizeler.
ETKİNLİK ÇALIŞMASI SAYFA 72
Deniz Meltemi:Gündüzleri karalar denizlere göre daha fazla ısınmaktadır. Bu nedenle karalar AB alanı olurken, denizler YB alanı olmaktadır. Bu nedenle rüzgâr denizlerden karalara doğru eser.
Kara meltemi:Gece, karalar denizlere göre daha çabuk ve çok soğur. Bu nedenle, karalar üzerinde termik yüksek basınç alanı, denizler üzerinde ise termik alçak basınç alanı oluşur. Bu durumda hava akımları karalardan denizlere doğru olur.
>AKARSULAR VE AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ
>
AKARSULAR VE AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ
A. AKARSULAR
Akarsuyun, içerisinden geçtiği yatağı kazması ve kopardığı parçacıkları taşıması olayına aşındırma denir. Akarsular kimyasal ve fiziksel (mekanik) yollarla aşındırma yaparlar.
1. Kimyasal aşındırma: Sıcaklığın yüksek olduğu zamanlarda veya sürekli sıcak bölgelerde, akarsuların geçtikleri yeri eritmesiyle yaptığı aşındırmadır.
2. Fiziksel (Mekanik) aşındırma: Akarsular, eğime bağlı olarak kazandıkları güçle, yatağındaki kayaları parçalayarak aşındırır. Akarsular genelde fiziksel yolla aşındırma yaparlar.
Akarsuların fiziksel aşındırması üç şekilde olur.
a. Derine aşındırma: Akarsuların yatağını düşey doğrultuda ışındırarak, deniz seviyesine indirmeye çalışmasıdır.
b. Yana aşındırma: Akarsuların içlerindeki materyallerle birlikte, eğimin azaldığı yerde salınımlar yaparak, yanlara çarpması sonucu meydana gelen aşındırmadır.
c. Geriye aşındırma: Akarsularda su miktarı en çok ağız kısmında olur. Çünkü, bu kısımda akarsu bütün kollarından aldığı suyu taşır. Bu kesimdeki su fazlalığı nedeniyle, akarsular yataklarını, denize döküldükleri yerden başlayarak geriye doğru aşındırmaya başlarlar. Böylece aşınan nokta, kaynağa doğru kayar ve zamanla akarsu üzerindeki şelaleler ortadan kalkar. Buna geriye doğru aşındırma denir.
Geriye doğru aşındırma ile akarsular, çevredeki küçük akarsuları kollarıyla birlikte kendisine bağlar. Buna akarsu kapması veya kapma denir
Akarsular vadilerini kazıp derinleştirdikçe, yataklarının eğimi gittikçe azalır. Bu yüzden zamanla akış yavaşlar, aşındırma eski hızını kaybeder ve en sonunda hemen hemen sona erer. Akarsu yatağında artık, başlangıçtaki pürüzler, şelaleler ortadan kaldırılmış olur. Bu duruma erişen bir akarsuyun, ağzından kaynağına doğru uzanan profili iç bükey bir eğri halindedir. Buna denge profili denir.
Denge profiline ulaşmış bir akarsuda;
Yatak eğimi azalmıştır. Akış hızı azalmıştır.
Aşındırma gücü azalmıştır. Su potansiyeli azalmıştır.
Enerji üretimi için elverişsizdirler. Üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılabilir.
B. AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ
AKARSULARIN AŞINDIRMASIYLA OLUŞAN YER ŞEKİLLERİ
1. Vadiler
a. Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Yüksek dağ sıralarını enine yarıp geçen akarsular bu tür vadiler oluştururlar. Vadilerin yamaçları oldukça diktir ve vadi dardır.
Türkiye’de, Kızılırmak, Yeşilırmak, Fırat, Sakarya, Seyhan ve Göksu nehirleri ile Zap suyu böyle vadilerden akarlar.
b. Kanyon Vadi: Yamaçlardaki farklı aşınma sonucu, basamaklı bir biçimde oluşan vadi tipidir. Yamaçlar oldukça dik ve derindir. Genellikle kolay aşınabilen kalın kalker tabakaları içerisinde oluşurlar.
Kanyon vadiler, Türkiye’de pek yaygın değildir. Akdeniz Bölgesi’ndeki Göksu vadisinde kanyonlar görülür.
c. Çentik (Kertik) Vadi: Akarsu yatağında aşındırma derine doğru sürüyorsa “V” şekilli vadiler oluşur. Bu tür vadilere çentik vadi adı verilir.
Çentik vadiler ülkemizde en yaygın olan vadi tipleridir. Dağlık alanlarda bu tür vadilere sıkça rastlanır.
d. Yatık yamaçlı vadi: Farklı aşınma sonucunda farklı yükseklikteki yamaçlara sahip olan vadi tipidir. Akarsu yatağının eğiminin azaldığı yerlerde görülür.
e. Tabanlı vadi: Akarsu aşındırmasının ileri safhalarında oluşan vadi şeklidir. Vadi tabanı ova özelliği kazanır. Vadi yamaçları iyice yatıklaşır ve belirginliğini kaybeder.
Türkiye’de özellikle Batı Anadolu’da bu tür vadiler yaygındır.
2. Menderesler
Akarsular, eğimlerinin azaldığı yerlerde kıvrılarak akarlar. Hem aşındırma, hem de biriktirme sonucunda, bu kıvrımlar daha da genişleyerek menderesleri oluştururlar.Hem aşındırma hem biriktirme şeklidir.
Mendereslerde yana aşındırma fazla olduğu için sık sık yatak değiştirirler. Ülkemizde, ovaların tabanlarında ve olgun vadilerdeki akarsular menderesler çizerek akarlar.
Menderesler oluşturan bir akarsuyun;
Yatak eğimi azalmıştır.
Akarsu hızı azalmıştır.
Uzunluğu artmıştır.
Aşındırma gücü azalmıştır.
Biriktirme faaliyetleri yaygındır.
3. Kırgıbayır (Badlands)
Şiddetli yağmurların oluşturduğu selinti suları, bitki örtüsünün bulunmadığı ve kolay aşınabilen arazileri aşındırır.
Bunun sonucunda, arazi yüzeyi girintili çıkıntılı bir görüntü alır. Bu tür arazilere kırgıbayır adı verilir.
Kırgıbayır, özellikle sağanak yağışların görüldüğü, yarı kurak bölgelerde daha sık meydana gelir. Türkiye’de, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındır.
4. Çağlayan ve Çavlanlar (Şelaleler)
Akarsu yataklarında, bazen bazı tabakalar aşınmaya karşı farklı direnç gösterirler. Bunun sonucunda da basamaklar oluşur. İşte, akarsuların bu basamaklardan akan kısımlarına çağlayan adı verilmektedir. Eğer basamaklar yüksekçe ve düşen su miktarı fazla ise, böyle kısımlar da çavlan veya şelale olarak isimlendirilir.
Ülkemizdeki en tanınmışları, Manavgat Çağlayanı ile Düden, Muradiye ve Gürlevik şelaleleridir.
Çağlayan ve çavlanlarda suların yüksekten düştüğü kısım aşınırsa, derin oyuklar oluşur. Bu oyuklara dev kazanı adı verilir
5. Peribacaları
Volkanik arazilerde, selinti sularının, aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaları aşındırması sonucunda oluşan şekillerdir.Oluşumunda volkanik tüflü arazi,sel ve yağmur suları,bitki örtüsünün az olması ve rüzgar etkilidİR.
Türkiye’de Nevşehir, Ürgüp, Göreme, Avanos çevresinde yaygındır.
6. Peneplen (Yontukdüz)
Akarsuların ve akarsularla birlikte diğer dış kuvvetlerin, yeryüzünü aşındırması sonucunda deniz seviyesinde hafif dalgalı düzlükler oluşur. Bunlara peneplen (yontukdüz) adı verilir.
Ülkemiz yeryüzü şekilleri IV. jeolojik zamanın başlarında toptan yükseldiği için, iç kısımlarda peneplen izlerini görmek mümkündür.
AKARSULARIN BİRİKTİRMESİYLE OLUŞAN YER ŞEKİLLERİ
AKARSULARDA BİRİKTİRME
Akarsuların biriktirme yapabilmesi için;
– Eğimin azalması ,Suyun azalması
– Akarsu hızının azalması, Akarsu yükünün artması
gereklidir. Bu faktörler bir arada olunca, akarsuyun gücü azalır ve biriktirme başlar.
AKARSU BİRİKİM ŞEKİLLERİ
1. Birikinti Konileri ve Yelpazeleri
Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bunlara birikinti konisi denir.
Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır.
2. Dağ Eteği Ovaları Dağ eteğinde, eğimin azaldığı yerlerde meydana gelen birikinti konileri ve yelpazelerinin zamanla yanlara doğru büyüyerek birleşmeleri sonucu oluşan ovalardır.
Bursa ovası, Uludağ’ın eteğinde oluşmuş bir dağ eteği ovasıdır.
3. Dağ İçi Ovaları
Dağ içlerinde, eğimin azaldığı yerlerde, akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir. Engebeli ülkelerde daha fazla oluşur.
Malatya, Muş, Elazığ ovaları bu şekilde oluşmuşlardır.
4. Taban Seviyesi Ovaları
Akarsuların denize yaklaştıkları yerlerde taşıma gücü azdır. Böyle yerlerde akarsular, taşıdıkları malzemeleri biriktirirler ve ova yüzeyini alüvyal dolgu alanı haline getirirler. Böyle oluşan düzlüklere taban seviyesi ovası veya alüvyal taşkın ovası denir.
5. Delta Ovaları
Akarsuların taşıdıkları malzemeleri, deniz içerisinde biriktirmesi sonucu, üçgene benzeyen düzlükler meydana gelir. Bunlara delta ovası adı verilir.
Delta ovalarının oluşabilmesi için,
Akıntıların olmaması,
Akarsu yükünün fazla olması
Gel – git genliğinin az olması
Kıyının sığ olması gerekir
Türkiye’de birçok delta ovası vardır. Başlıcaları Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarıdır.
6. Taraçalar (Sekiler) Aüvyal tabanlı vadi üzerindeki akarsuların, yeniden canlanarak, yatağını kazması sonucunda oluşan yüksekte kalmış eski vadi tabanlarıdır. Türkiye’de, çeşitli zamanlarda epirojenik hareketler görüldüğü için, vadiler boyunca taraçalar görülür.
7. Kum Adacıkları
Akarsu eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde, taşınan alüvyonlar ve kumlar küçük adacıklar şeklinde biriktirilir. Bunlara kum adacıkları dENİR.
>Coğrafya sözlüğü
>
AÇIK HAVZA
Sularını denize veya okyanusa ulaştırabilen akarsu havzaları
AĞIL
Davarların barındırıldığı, üstü açık çitle çevrili yer.
AĞIZ
Akarsuyun denize ulaştığı yer
AFEL
Dünyanın güneşe en uzak olduğu tarih
AGİK
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı
AKARSU REJİMİ
Akarsu yatağından su miktarının bir yıl içinde gösterdiği değişim
ALACAKARANLIK
Gün bitimi ile gecenin başlangıcı arasındaki zaman
ALBEDO
Bir yüzey üzerine gelen ışının yansıyan ışına oranı
ALPİN ÇAYIR
Yüksek dağlar üzerinde sürekli yeşil kalan bitki topluluğu
ALÜVYON
Akarsuların taşıdığı malzeme
ALİZE
30° enlemlerinden Ekvatora doğru esen sürekli rüzgarlar
ANEMOMETRE
Rüzgar hızını ölçen alet
ANIZ
Ekin biçildikten sonra tarlada kalan sap
ANTEN
Radyo dalgalarını yada başka enerji sinyallerini gönderip almaya yarayan metal aygıt
ANTREPO
Ticari malların belli bir süre için korunduğu yer, depo
ANTROPOJEN BOZKIR
İnsan tarafından orman örtüsünün tahrip edilmesi sonucu oluşan bozkır
ANTİKLİNAL
Kıvrımlı dağın yükselen kısmı
ARKTRİK BÖLGE
Kuzey kutup bölgesi
ASİMİLASYON
Farklı kültürlerin başka bir kültür içinde eritilmesi
ATLAS
Haritalar takımı
ATOL
Mercan adası
AVRUPA BİRLİĞİ
Avrupa topluluğunun 1993′ den sonraki adı
AYSBERG
Su içinde yüzen buzdağı
BAĞIMLI NÜFUS
Çalışma çağı dışında kalan nüfus
BAKI
Güneşe dönük olma, güneşe bakma durumu
BANLİYÖ
Büyük bir şehrin çevresindeki yerleşim alanları
BARKAN
Hilal biçimindeki kum birikintisi
BEYİN GÖÇÜ
Yetişmiş nitelikli ve eğitimli nüfusun daha iyi çalışma ve yaşama koşulları nedeniyle dışarıya göç etmesi
BOĞAZ
Dar, dik yamaçlı vadi veya iki denizi birbirine bağlayan su yolu
BOYUN
İki zirve arasında, dağın en alçak kesimi
BOZKIR
Kurak ve yarı kurak bölgelerin kısa boylu ot örtüsü
BULVAR
Ortasında ya da kenarlarında ağaç ve çimen kaplı bir şerit bulunan geniş cadde
BUZUL
Bir yamaçtan aşağı yavaşça hareket eden kalın buz tabakası
BİOMAS ENERJİ
Bitkisel ve hayvansal ürünlerden elde edilen enerji
BİYOCOĞRAFYA
Canlılar coğrafyası
ÇELTİK
Pirinç yetiştirilen sulak tarla
CEPHE
Farklı karekterdeki hava kütlelerinin karşılaştığı alan
ÇERNOZYOM
Kara toprak
CEZİR
Gelgit sırasında deniz çekilmesi
CHARTER TAŞIMACILIĞI
Düzenli uçuşlara bağlı olmayıp, yolcu isteğine bağlı olarak yapılan dolmuş uçak yolcu taşımacılığı
DALGAKIRAN
Limanları dalgalardan koruyan uzun setler
DAVAR
Koyun keçi gibi küçükbaş hayvanlara verilen ad
DEBİ (Akım)
Akarsuyun taşıdığı su miktarı
DELTA
Akarsuların denize ulaştığı yerde denizi doldurarak oluşturduğu üçgen görünümlü ova
DEMOGRAFİ
Nüfus bilimi
DEVAÜLE ETMEK
Bir ülke parasının diğer ülke paraları karşısındaki değerini düşürmek
DIŞ TİCARET AÇIĞI
İthalatın ihracattan fazla olması
DOLU
Yağmur gibi gökyüzünden düşen küçük buz topları
DOLUNAY
Ay’ ın dünyadan görülen yüzünün tümüyle aydınlık olması
DOLİN
Karstik aşındırma şekli, koyak
DRENAJ
Topraktaki fazla suların akıtılması
DİASPORA
Etnik yada dinsel toplulukların asıl topraklarının dışına dağılması
DÖVİZ
Yabancı ülke parası
EKLİPTİK
Yörünge düzlemi
EKOCOĞRAFYA
Ekolojiye coğrafi yöntemle yaklaşım, ekolojik coğrafya
EKOLOJİ
Çevre bilimi
EKOSİSTEM
Belli bir alanda yaşayan ve birbiriyle etkileşim içinde olan canlı topluluğu
EKSEN
Dünya’ nın yada başka bir gök cisminin merkezinden geçen ve bir ucundan öbürüne uzanan hayali çizgi
EKÜMEN
Yerleşilmiş alanlar
EKİNOKS
Gece gündüz eşitliği (21 Mart – 23 Eylül)
ENDEMİK BİTKİ
Dünyanın sadece belli bir bölgesinde bulunan ve belirli iklim şartlarında yetişen başka yerlerde yetişmeyen bitki
ENTANSİF TARIM ( İntansif Tarım )
Modern yöntemlerle yapılan verimi yüksek tarım
ENTEGRASYON
Yabancıların kültürel özelliklerini yitirmeden başka toplumlarla bütünleşmesi
EPİROJENEZ
Kıta hareketleri
ERG
Afrika’da kumlardan oluşan çöllere verilen isim
EROZYON
Toprağın kemirilmesi, taşınması
ESTUAR
Gelgitin görüldüğü kıyılarda su basmasına uğrayan akarsu ağzı
EURO
Avrupa Birliği ülkelerinin para birimi
EVRİM
Zaman içinde değişme
FALEZ ( Yalıyar )
Kıyı dikliği, kıyı uçurumu
FAUNA
Hayvan topluluğu
FERİBOT
Arabalar veya vagonlar ile içindeki yolcuları bir yakadan ötekine geçiren gemi
FLORA
Bitki topluluğu
FOSİL
Kayalar ve toprak içinde bulunan eski canlı kalıntıları
FRİGOFRİK
Soğutma özelliği olan, soğutucu
FİYORD
Buzul aşındırması sonucu oluşan vadilerin deniz suları altında kalmasıyla oluşan girintili çıkıntılı kıyı
GAP
Güneydoğu Anadolu Projesi
GARİG
Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsü makilerin tahrip edildiği yerlerde ortaya çıkan bitki topluluğu
GAYZER
Fışkıran sıcak su kaynağı
GECEKONDU
İzinsiz yapılan ve altyapı ihtiyaçları devlet tarafından karşılanmayan dar gelirli ailelerin yaşadığı barınak
GEÇİCİ YERLEŞME
Yılın belli bir süresi boyunca kullanılan yerleşim
GELGİT ( Medcezir )
Ay’ ın çekimi nedeniyle deniz sularının kabarıp çekilmesi
GEOİT
Yer kürenin özgün şekli
GLASYE
Buzul
GMT
Greenwich orta saati
GRABEN
Çöküntü hendeği
GRUP VAKTİ
Güneşin batış anında ortaya çıkan kızıllık, batış anı
GİDEĞEN
Bir gölün sularını dışarıya boşaltan akarsu
HABİTAT
Bir canlının doğal yaşam ortamı
HAMADA
Afrika’da taşlardan oluşan çöllere verilen isim
HARA
Hayvan soylarının iyileştirilmesi için kurulmuş çiftlik
HASAT
Tarım ürünlerinin toplanması yada biçilmesi
HEKTAR
10.000 m² ‘ye eşit alan ölçüsü
HORST
Çöküntü hendeklerinin kenarındaki yüksek yer
HİDROELEKTRİK SANTRAL
Baraj göllerinden yararlanılarak elektrik enerjisi elde edilen santraller
HİDROSFER
Su küre
HİNTERLAND
Bir limanın çevresiyle olan ulaşım bağlantısı
HÖRGÜÇ KAYA
Buzul aşındırmasıyla oluşan deve sırtına benzer kaya
IŞIMA
Yeryüzünün, güneşten aldığı ısıyı geri vermesi
JEOMORFOLOJİ
Yer şekli bilimi
JEOPOLİTİK
Coğrafya koşullarına göre düzenlenen siyaset
JEOTERMAL
Sıcak su buharı
KABOTAJ
Bir ülkenin karasularında yük ve yolcu taşımacılığı hakkı
KALDERA
Volkan konilerinin patlaması ile oluşan çukurluklar
KALICI KAR ( Toktağan )
Yaz ve kış boyunca erimeden kalan kar
KALKER
Kireç taşı
KANAL
Akarsuları yada denizleri birbirine bağlayan, doğal yada insan yapısı su yolu
KANO
Kürekle kullanılan, dar, hafif ve küçük tekne
KANYON
Derin ve yamaçları çok dik vadi
KAPALI HAVZA
Sularını denize ulaştıramayan bölge
KAPIZ
Toroslarda dar ve derin vadi, kanyon
KARGO
Bir nevi paket ve yük taşımacılığı
KIRGIBAYIR
Sel suları ve akarsuların dilik dilik yardığı çıplak yamaçlar
KISTAK
Bir yarımadayı karaya bağlayan, iki yanı su ile çevrili dar kara parçası
KLİMATOLOJİ
İklim bilimi
KLİMATİZM
İklimden faydalanmaya dayalı turizm
KOPENHAG KRİTERLERİ
AB’ ye yeni aday üyelerin uymakla yükümlü olduğu siyasi kriterler
KRATER
Yanardağın huni şeklindeki ağzı
KURU TARIM
Az yağışlı bölgelerde sulama olmaksızın yapılan tarımsal üretim
KİT
Kamu İktisadi Teşebbüsleri
LAGÜN
Deniz kulağı, kıyı gölü
LAPYA
Karstik kayaçlardaki küçük kanalcıklar
LATERİT
Nemli tropikal bölgelerin tuğla kırmızısı rengindeki verimsiz toprağı
LEJAND
Haritaların açıklama anahtarı
LOKOMOTİF
Treni hareket ettiren motorun bulunduğu demiryolu taşıtı
LİMNOLOJİ
Coğrafyanın gölleri inceleyen bilim dalı
LİTOSFER
Taş küre
LÖS
Rüzgarın taşıyıp biriktirdiği toprak
MAAR
Volkanik patlama çukuru
MAKİ
Akdeniz ikliminin bitki topluluğu
MANDIRA
Peynir, yoğurt ve tereyağı üretimi amacı ile yapılan ahır hayvancılığı
MEDYA
Gazete, dergi, televizyon, radyo, sinema ve internet gibi yazılı görsel, iletişim araçlarının tümü
MENDERES
Akarsuyun büklüm yaparak akması
MERA
Hayvan otlatılan yer, otlak
METALURJİ
Maetalleri işleyen sanayi kolu
METEOR ( Göktaşı )
Uzaydan dünya’ nın yüzeyine düşen kütle
MONOKÜLTÜR
Tek bir çeşit tarım ürününün geniş alanlarda üretilmesi, tek ürüne dayalı tarım
MOREN
Buzul taş
MİKRO KLİMA
Küçük iklim bölgeleri
NADAS
Tarlanın bir yıl dinlendirilmesi
NARENCİYE
Turunç, limon, mandalina, greyfurt ve portakal gibi ürünlerin tümüne verilen ad, turunçgiller
NASA
ABD ulusal havacılık ve uzay dairesi
NAVLUN
Deniz taşımacılığı karşılığında alınan para
OBRUK
Karstik kayaçlardaki derin doğal kuyular
OECD
Uluslar arası İktisadi İşbirliği kalkınma örgütü
OKULLAŞMA ORANI
Okula devam eden nüfusun,okula devam etmesi gereken nüfusa oranı
OPEC
Petrol ihraç eden ülkeler örgütü
ORMAN SINIRI
Düşük sıcaklık veya yağış azlığı nedeniyle ormanın sona erdiği sınır
OROJENEZ
Dağ oluşumu
OTOYOL
Hızlı trafik akışı sağlamak amacı ile yapılan çift yönlü geniş yol
OZON TABAKASI
Atmosferin 20 – 25 yükseğinde yeralan ve morötesi ışınların büyük kısmını tutan tabaka
PARATONER
Yıldırım savar
PATENT
Bir buluşun sahipliğini ve kullanımını koruyan belge
PENEPLEN
Yontularak düzleşmiş alan
PERİHEL
Dünyanın güneşe en yakın olduğu tarih
PEYZAJ
Görünüş
PLANKTON
Deniz suyuyla sürüklenen canlı kalıntıları
PLANÖR
Motorsuz, yalnız rüzgar yardımıyla uçan uçak
POLAR HAVA
Kutuplara yakın bölgelerin soğuk havası
POLEN
Bitkilerin çiçeklerinden çıkan toz şeklindeki tohum
POLYE
Karstik bölgelerdeki erime ovaları, gölova
POTAMOLOJİ
Coğrafyanın akarsuları inceleyen bilim dalı
PROFİL
Dış uzanış, dış görünüş
RAFTİNG
Eğim kırıklıklarının fazla olduğu eğimli akarsularda şişme bot ve sallarla yapılan su sporu
RAFİNERİ
Ham petrolü işleyen ve farklı ürünlerini ayrıştıran tesis
RAKIM
Yükseklik
REG
Büyük Sahra Çölünün kuzeyideki ovalara verilen isim
REKOLTE
Bir arazide ekilen üründen elde edilen yıllık toplam tarımsal üretim
RELİEF
Yer şekli
RESİF
Deniz yüzüne çıkmış mercan kayalar
REZERV
Yeraltında bulunan sıvı, gaz ve katı yakıt, mineral ve doğal kaynakların kullanılabilir potansiyeli
RİCHTER ÖLÇEĞİ
Amerikalı Charles F.Richter’ in depremlerin şiddetini ölçmek için geliştirdiği ölçek
SAĞANAK
Aniden bastıran şiddetli yağmur
SAVAN
Ağaçlı bozkır
SERA
Mevsim dışı sebze ve meyve yetiştirmek amacı ile yapılmış cam veya naylonla kapatılmış mekanlar
SERA ETKİSİ
Atmosferdeki gazların güneşten gelen enerjiyi emmesi sonucu atmosfer sıcaklığını artırması
SICAKLIK TERSELMESİ
Özellikle çukur bölgelerde alçak yerlerin daha yüksek yerlere nazaran soğuk olduğu atmosfer olayı
SOLSTİS
Gün dönümü ( 21 Haziran – 21 Aralık )
SONAR
Ses dalgaları ve yankı aracılığıyla su altındaki cisimlerin yerini saptayan aygıt
SPEOLOJİ
Mağara bilimi
SULUSEPKEN
Karla karışık kısmen donmuş yağmur
SÜBVANSİYON
Devlet tarafından toplumun çeşitli kesimlerine yapılan maddi yardımlar
SÜPERNOVA
Çok büyük bir yıldızın, güneşten milyarlaca kez daha güçlü bir parlamayla patlaması
SİRK
Buz yalağı
SİSMOLOJİ
Deprem bilimi
TABAN FİYAT
Resmi kuruluşlar tarafından bir ürün veya mala verilen en düşük değer
TABAN SEVİYESİ
Akarsuların deniz, okyanus ve göle döküldüğü en alçak seviye
TABAN SUYU
Yer altı suyu
TAN VAKTİ
Güneşin doğuş anı, gün ağarması
TEKTONİK
Kırık parçalar halindeki yer katmanlarını inceleyen bilim
TENÖR
Maden cevheri içindeki saf metal oranı
TERMALİZM
Şifalı sulardan faydalanmaya dayalı turizm
TERMOMETRE
Sıcaklık ölçer
TERMİK SANTRAL
Katı ve sıvı yakıtları yakarak elektrik enerjisi üreten santraller
TOMBOLO
Karaya bağlanarak yarım adaya dönüşmüş ada
TOPOĞRAFYA
Yerşekli
TRANSİT
Gelip geçme
TRİKOTAJ
Örme işleri
TSUNAMİ
Deprem dalgası
TURBALIK
Tabanında çürümüş bitki artıklarından bir katmanın bulunduğu bataklık
TURFANDA
Mevsim başında ilk yetişen meyve veya sebze
UZAY MEKİĞİ
Uzaya bir roketin sırtında fırlatılan ve insan taşıyan taşıt
VAHA
Çölün su bulunan bölümlerindeki yerleşim alanı
VAROŞ
Şehrin dış mahallesi
VİYADÜK
Bir ırmak yada vadi üzerinden geçiş sağlayan yüksek kara yada demiryolu köprüsü
YAĞIŞ REJİMİ
Yağışların bir yıl boyunca mevsimlere veya aylara göre dağılışı
YENİAY
Ay’ ın dünyadan görülen yüzünün tümüyle karanlık olması
İHRACAT
Dış Satım
İNLANDSİS
Karalar üzerinde yayılan örtü buzulu, inland:kara, is:buzul
YOĞUNLAŞMA
Su buharının sıvıya dönüşme süreci
İSKAN
Yerleşme
İSTİHDAM
Bir kimseyi bir işte çalıştırma, iş imkanı yaratma
İTHALAT
Dış alım
İZOBAT
Eş derinlik eğrisi
İZOHİPS
Eş yükselti eğrisi
İZOTERM
Eş sıcaklık eğrisi
İZOYET
Eş yağış eğrisi
YÖRÜNGE
Bir gökcisminin başka bir gök cisminin çevresinde dolanırken izlediği yol
ZEMHERİ
Kara kış
ŞELF
Denizlerin 200 m’ ye kadar olan sığ yerleri
>İLLER ve ÖZELLİKLERİ
>
ADANA
Pamuk ( Beyaz altın ), Adana Kebabı, Çukurova, Anavarza Kalesi, Misis Antik Kenti, Tekir Yaylası, Yaşar Kemal, Sakıp Sabancı
ADIYAMAN
Nemrut Dağı, Besni Üzümü, Pirin-Gümüşkaya Mağaraları, Kahta Çayı
AFYON
Haşhaş, Kaymak, Afyon Sucuğu, Afyon Mermeri, Çağlayan Mesire Yeri, İscehisar Kayalıkları, Bayat Kilimleri, Hüdai, Gazlıgöl, Dinar ve Sandıklı Kaplıcaları
AĞRI
Ağrı Dağı, İshak Paşa Sarayı, Balık Gölü, Göktaşı Çukuru, Gürbulak Sınır Kapısı, Günbuldu Mağaraları
AKSARAY
Ihlara Vadisi, Eğri Minare, Yılanlı Kilise, Sultanhanı ve Ağzıkarahan Kervansarayları, Acemhöyük, Manastır Vadisi, Antik Nora Şehri
AMASYA
Amasya Elması, Borabay Gölü, Amasya Kalesi, Kral Kaya Mezarları, Ahşap Amasya Evleri, Darüşşifa ( Akıl hastalarının müzik ve su sesiyle tedavi edildiği ilk yer ), Şehzadeler Şehri
ANKARA
Ankara Kalesi, Anıtkabir, Tiftik Keçisi ( Ankara Keçisi ), Hacı Bayram Veli Türbesi, August Tapınağı, Roma Hamamı, Gordion ( Frigyanın Başkenti ), Atakule, Karum İş Merkezi, Kızılcahamam-Ayaş Kaplıcaları, Beypazarı Evleri
ANTALYA
Düden-Kurşunlu-Manavgat Şelaleleri, Dim-Damlataş-Karain Mağaraları, Olimpos-Beydağları-Köprülü Kanyon Milli Parkları, Konyaaltı-Lara-Patara Plajları, Turunçgil ve Seracılık Üretimi ile Alanya, Side, Manavgat, Kemer, Kalkan, Kaş Gibi Turizm Merkezleri, Tarihi Kaleiçi Evleri, Altın Portakal Film Yarışması, Kesme Çiçek Üretimi, Aspendos, Perge, Fhaselis, Termessos, Olympos Antik Kentleri
ARDAHAN
Kaşar Peyniri, Çıldır Gölü
ARTVİN
Boğa Güreşleri, Barhal Kilisesi, Sarp Sınır Kapısı, Çoruh Nehri, Karagöl – Sahara ve Hatilla Vadisi Milli Parkları
AYDIN
Deve Güreşleri, Büyük Menderes Nehri, Afrodisias-Milet-Didim-Priene Antik Kentleri ile Kuşadası, Aydın İnciri, Dilek Yarımadası Milli Parkı
BALIKESİR
Susurluk Ayranı ve Tostu, Manyas Gölü ve Manyas Yoğurdu, Ayvalık ve Edremit Zeytini, Kaz Dağları Milli Parkı, Bor mineralleri, Gönen-Manyas-Burhaniye Kaplıcaları, Kaz Dağları Sarıkız Şenlikleri, Şahin Deresi Kanyonu, Sütüven Şelalesi, Ayvalık-Altınoluk-Akçay-Ören Turizm Merkezleri, Hasanboğuldu, Tahtakuşlar Etnografya Müzesi, Balıkesir Kolonyası
BARTIN
Amasra Kalesi, İnkum Plajı, Bartın Çayı
BATMAN
Hasankeyf Türbesi ve Kalesi, Petrol Rafinerisi
BAYBURT
Bayburt Kalesi, Şehit Osman Türbesi, Aydıntepe Yeraltı Şehri, Sırakayalar Şelalesi
BİLECİK
Şeyh Edebali ve Ertuğrul Gazi Türbeleri, Saat Kulesi, Türk Büyükleri Platformu, Osmanlının Kuruluş Yeri Söğüt İlçesi, Mermer Üretimi ve Bozöyük Seramiği
BİNGÖL
Kös Kaplıcası, Soğuksu Mesiresi, Buzul Gölleri, Kiğı Kalesi, Yüzen Ada (Turnalar Gölü), Kartal (Karakuş) Halkoyunu
BİTLİS
Nemrut Dağı, Nemrut Krater Gölü, Ahlat Kümbetleri, Tütün Üretimi, Süphan Dağı, Adilcevaz Kalesi, İhlasiye Medresesi, El-Aman Kervansarayı, Ahlat Selçuklu Mezarlığı, Beş Minare ( Şerefiye, Kalealtı, Ulu, Meydan ve Gökmeydan Camileri )
BOLU
Yedi Göller, Abant, Gölcük, Sünnet Gölleri, Mudurnu ve Göynük’ün Tarihi Ahşap Evleri, Kartalkaya Kış Sporları Merkezi, Mengen’in Aşçıları, Akkaya Travertenleri, Seben Kaya Evleri, Seben Elması, Aladağ Yaylaları, Mudurnu’nun Sarot ve Babas Kaplıcaları
BURDUR
Sagalassos Antik Kenti, İnsuyu Mağarası, Burdur ve Salda Gölleri
BURSA
Yeşil Türbe, Ulu Cami, Kozahan, İznik Çinileri, Cumalıkızık Köyü ve Evleri, Uludağ Milli Parkı, Kestane Şekeri, Şeftali, Bıçak, Havlu, Gemlik ve Mudanya’nın Zeytini, İnegöl Köftesi, Çekirge-Oylat Kaplıcaları, İskender Kebabı, İnkaya Çınarı, Mihaliç Peyniri, İznik Gölü
ÇANAKKALE
Gökçeada ve Bozcaada, Truva ve Assos Antik Kentleri, Gelibolu Şehitler Milli Parkı, Adatepe ve Çetmi (Yeşilyurt ) Köyleri, Dardanel Balık Konservesi, Domates ve Seramik Üretimi, Höşmerim ( peynir tatlısı )
ÇANKIRI
Çankırı Kalesi, Taşmescit, Bülbül Pınarı Dinlenme Yeri, Kayatuzu Üretimi
ÇORUM
Yazılıkaya, Hattusaş, Alacahöyük Ören Yeri, Çorum Leblebisi ve Saat Kulesi
DENİZLİ
Pamukkale Travertenleri, Hierapolis Antik Kenti, Buldan Bezi, Havlu ve Bornoz Üretimi, Güney Şelalesi, Karahayıt Kaplıcaları, Kızıldere Jeotermal Kaynağı , Denizli Horozu
DİYARBAKIR
Diyarbakır Karpuzu, Malabadi Köprüsü, Diyarbakır Surları, Ergani Bakırı, Behrampaşa Camii, Delilo Halkoyunu, Deliller Hanı, Diyarbakır Sokakları, ( Küçeler ) Hilar Kayalıkları, Çermik Kaplıcası, Meryem Ana Kilisesi, Sarı Saltık Türbesi
DÜZCE
Samandere, Güzeldere, Aydınpınar, Sarıyayla, Saklıkent ve Aktaş Şelaleleri,Fakıllı, Sarıkaya ve Aksu Mağaraları, Akçakoca Turizm Merkezi, Efteni Gölü ve Kaplıcası, Konuralp Müzesi, Sakarca, Topuk, Kardüz, Odayeri , Torkul Yaylaları
EDİRNE
Selimiye Camii, Rüstempaşa Kervansarayı, Kırkpınar Yağlı Güreşleri, Ayçiçeği-Pirinç ve Beyaz Peynir Üretimi, Uzunköprü.
ELAZIĞ
Harput Kalesi ve Şehri, Keban Baraj Gölü, Hazar Gölü, Buzluk Mağarası, Çaydaçıra Halkoyunu, Ağın Kaplıcası
ERZİNCAN
Girlevik Şelalesi, Ekşisu Kaplıcası, Tulum Peyniri, Bakır İşlemeciliği, Aygır Gölü, Buz Mağaraları, Eğinin ( Kemaliye ) folklörü
ERZURUM
Palandöken Kayak Merkezi, Çifte Minareli Medrese, Tortum Şelalesi, Oltu Taşı, Aziziye Tabyaları, Üç Kümbetler, Çağ Kebabı, Tepsi Minare ( Saat Kulesi ), Erzurum Kalesi, Rüstem Paşa Bedesteni, Erzurum Kongresi Binası, Çobandede Köprüsü, Narman Peribacaları
ESKİŞEHİR
Lületaşı, Porsuk Çayı, Midas Tapınağı, Anadolu Üniversitesi, Yunus Emre Türbesi, Tarihi Odun Pazarı Evleri, Yazılıkaya Frig Vadisi ( Midas Kenti ), Uyuz, Çifteler ve Yarıkçı Hamamları, Çatacık Ormanları ve Mesire Yeri, Eti Bisküvileri, İnönü Planör Kampı, Sivrihisar Ermeni Kilisesi
GAZİANTEP
Antepfıstığı, Antep Baklavası, Zeugma-Karkamış-Yesemek Antik Kentleri, İplik Sanayi, Karpuzatan ve Dülükbaba Mesire Yerleri, Antep Mutfağı
GİRESUN
Giresun Kalesi, Fındık Üretimi, Hayırsız Ada, Şebinkarahisar Kalesi, Kümbet, Bektaş, Gölyanı, Kulakkaya ve Sisdağı Yaylaları, Aksu Şenlikleri, Pınarlar Şelalesi Aygır Gölü, Giresun Kalesi, Gedikkaya
GÜMÜŞHANE
Tomara ve Torul Şelaleleri, Satara Antik Kenti, Kuşburnu Çayı ve Marmeladı, İmera Manastırı ve Gümüşhane Evleri
HAKKARİ
Cilo ve Sat Dağları, Buzul Gölleri, Zap Suyu, Ters Lale ( Ağlayan Lale ), Şemdinli Balı, Sümbül Dağı, Hakkari Kilimleri
HATAY
Antakya Mozaik Müzesi, Harbiye Mesire Yeri, Arsuz Plajları, İskenderun Demir-Çelik Fabrikaları, Soğukoluk Mesire Yeri, Künefe Tatlısı, Sen Piyer Kilisesi, Erzin Kaplıcaları
IĞDIR
Pamuk Üretimi
ISPARTA
Kovada Gölü Milli Parkı, Isparta Gülü, El Dokuması Isparta Halıları, Eğirdir ve Gölcük Gölleri, Isparta Elması,Yazılı Kanyon Milli Parkı, Pınargözü Mağarası, Davraz Dağı Kayak Merkezi
İSTANBUL
Topkapı Sarayı, Sultanahmet ve Süleymaniye Camileri, Yerebatan Sarnıcı, Kapalıçarşı, Mısırçarşısı, İstiklal Caddesi, Dolmabahçe ve Çırağan Sarayları, Yıldız-Gülhane – Emirgan Parkları, Çamlıca Tepesi, Prens Adaları, Rumeli Hisarı, Haliç Piyerloti, Kız Kulesi, İstanbul Boğazı, Minyatürk, İstanbul Surları, Galata Kulesi, Sultanahmet Meydanı, Aya İrini Müzesi, Eyüp Sultan Camii, Boğaz Köprüleri, Bozdoğan Kemeri, Fener Rum Patrikhanesi
İZMİR
İzmir Saat Kulesi, Kadife Kale, Meryem Ana Evi, Kültürpark, Efes-Bergama Antik Kentleri, Balçova Kaplıcaları, Kemeraltı Çarşısı, Çamaltı Tuzlası ve Kuş Cenneti, Çeşme Kalesi, Kordon Boyu, Asansör, Kızlar Ağası Hanı, Birgi Çakırağa Konağı, İzmir Köfte, Lokma ve Kemalpaşa Tatlıları, Foça, Çeşme, Seferihisar, Selçuk, Alaçatı Turizm Merkezleri
KAHRAMANMARAŞ
Maraş Dondurması, Döngel Mağaraları, Afşin-Elbistan Termik Santrali, Maraş Kalesi
KARABÜK
Safranbolu Evleri, Safranbolu Lokumu, Demir-Çelik Fabrikası
KARAMAN
Hatuniye Medresesi, Yerköprü Şelalesi, Karaman Koyunu, Türkiyenin Bisküvi Üretim Merkezi, Karaman Elması
KARS
Kars Kalesi, Ani Harabeleri, Sarıkamış Kayak Merkezi, Kaşar Peyniri
KASTAMONU
Cehennem Deresi Kanyonu, Ilgarini Mağarası, Tosya Pirinci, Taşköprü Sarımsağı, Ilgaz Dağı Milli Parkı, Kır Pidesi, Kürenin bakırı
KAYSERİ
Erciyes Dağı Kayak Merkezi, Kayseri Pastırması, Bünyan Halısı, Sultansazlığı Kuş Cenneti, Kapuzbaşı Şelaleleri, Gesi Bağları, Talas Kenti, Gevher Nesibe Tıp Merkezi
KIRIKKALE
Silah Fabrikaları, Petrol Rafinerisi
KIRKLARELİ
Dupnisa Mağarası, Alpullu Şeker Fabrikası, Hamitabat Doğalgaz Santrali, Dereköy-İğneada-Kıyıköy-Kastro gibi Sayfiye Yerleri
KIRŞEHİR
Ahi Evran Türbesi, Hirfanlı Baraj Gölü, Seyfe Gölü, Petlas Lastik Fabrikası, Cacabey Medresesi, Mucur Yeraltı Şehri
KİLİS
Kilis Yorganları
KOCAELİ ( İZMİT )
Pişmaniye, Değirmendere Fındığı, Hannibal’ın Mezarı, Petrokimya ve Otomotiv Sanayi, Osman Hamdi Bey Müzesi, Eski Hisar Kalesi, Saat Kulesi, Hereke Halısı, Kandıra Yoğurdu, Abdülazizin Av Köşkü, Kaiser Wilhelm Köşkü, Ballıkayalar Vadisi ve Beşkayalar Tabiat Parkları, Darıca Kuş Cenneti, Maşukiye, Kartepe ve Kuzu Yaylası, Çoban Mustafa Paşa Külliyesi
KONYA
Mevlana Türbesi, Alaeddin Tepesi ve Camii, Karatay Medresesi, Çatalhöyük Antik Kenti, Akşehir Nasrettin Hoca Şenlikleri, Balatini Mağarası, Ilgın Kaplıcaları
KÜTAHYA
Porselen ve Çini İmalatı, Başkomutanlık Milli Parkı, Kütahya Kalesi, Aizanoi Antik Kenti, Tunçbilek-Seyitömer Linyitleri, Tavşanlı Leblebisi, Simav ve Gördes Halıları
MALATYA
Malatya Kayısısı, Günpınar Şelalesi, Pınarbaşı Mesire Yeri, Aslantepe Antik Kenti, Karakaya Barajı, Somuncu Baba Camii ve Balık Gölü, Sürgü ( Takaz ) Mesire Yeri, Arapgir Meydan Köprüsü, Battalgazi Kervansarayı, Sultansuyu Harası, Darende Kudret Hamamı
MANİSA
Sard Antik Kenti, Mesir Macunu, Spil Dağı Milli Parkı, Üzüm ve Tütün Üretimi, Soma’nın Linyiti, Ağlayan Kaya ( Nyobe ) Muradiye ve Ulu Cami Külliyeleri, Vestel Fabrikaları
MARDİN
Deyrul-Zafaran Manastırı, Mardin Kalesi, Taş Evleri, Telkari Gümüş İşlemeciliği, Dara Harabeleri ve Zinciriye Medresesi
MERSİN ( İÇEL )
Kız Kalesi, Cennet ve Cehennem Obrukları, Silifke Yoğurdu, Anamur Muzu, Turunçgil ve Seracılık Üretimi, Göksu Nehri, Sertavul Geçidi, Tarsus Şelalesi, Çamlıyayla ( Namrun )
MUĞLA
Bodrum, Marmaris, Datça, Fethiye, Dalyan, Göcek Gibi Turizm Merkezleri, Kelebekler Vadisi, Bodrum Kalesi, Beyaz Bodrum Evleri, Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi, Saklıkent Kanyonu, Ölü Deniz, Çamur Banyosu, İztuzu Plajı, Sedir Adası, Knidos-Letoon-Kaunos-Labranda-Keramos Antik Kentleri, Milas Halıları, Halikarnas Balıkçısı, Marmaris Çam Balı, Sığla Ağacı ve Yağı
MUŞ
Muş Ovası, Malazgirt Anıtı, Gaz Gölü
NEVŞEHİR
Peribacaları, Derin Kuyu ve Kaymaklı Yeraltı Şehirleri, Hacı Bektaşi Veli Türbesi, Üzüm Bağları ve Şarabı, Patates Üretimi, Testi Kebabı, Avanos’un Çanak Çömlek İşçiliği, Göreme Açık Hava Müzesi
NİĞDE
Saat Kulesi, Aladağlar, Bolkar Dağları, Türkiye’nin Elma ve Patates Deposu, Kuşkayası Mezarlığı, Çiftehan Kaplıcaları
ORDU
Türkiye’nin Fındık ve Bal Deposu, Boz Tepe, Çamlık Mesire Yeri, Yason Burnu ve Kilisesi, Keyfalan Yaylası
OSMANİYE
Toprakkale Kalesi, Hemite Kalesi, Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi, Karaçay ve Şarlak Şelaleleri, Zorkun Yaylası, Haruniye Kaplıcası, Yerfıstığı Üretimi
RİZE
Çay Bahçeleri, Kaçkar Dağları, Ayder ve Çamlıhemşin Yaylaları, Anzer Balı, Zilkale ve Buzul Gölleri, Elevit Şelalesi, Palovit Yaylası, Fırtına Deresi Vadisi, Rize Kalesi, Rize Bezi
SAKARYA
Sapanca ve Poyrazlar Gölleri, Akyazı Kuzuluk Kaplıcaları, Sakarya Nehri, Patates ve Soğan Üretimi
SAMSUN
Tütün Üretimi, Çarşamba ve Bafra Delta Ovaları, Havza ve Ladik Kaplıcaları, Atatürk Anıtı, Bafra Pidesi
SİİRT
Veysel Karani Türbesi, Büryan Kebabı, Perde Pilavı, Saat Kulesi, Siirt Yünlü Battaniyeleri, Derzin Kalesi, Billoris Kaplıcası, Jirkan Kilimi
SİNOP
Sinop Kalesi, Boyabat Pirinci, İnceburun (Türkiye’nin En Kuzey Noktası), Ayancık Kerestesi, Erfelek Tatlıca Şelaleleri, İnaltı Mağarası, Akgöl, Sinop Hapishanesi, Keten Üretimi
SİVAS
Buruciye Medresesi, Gök Medrese, Kangal Çoban Köpeği, Kangal Balıklı Kaplıcası, Divriği’nin Demiri, Pir Sultan Abdal ve Aşık Veysel, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifa, Çifte Minareli Medrese, Sızır Şelalesi (Gemerek), Tödürge Gölü (Zara)
ŞANLIURFA
Urfa Kalesi, Urfa Sıra Geceleri, Halil-ül Rahman Gölü (Balıklı Göl), Harran Harabeleri, Ceylanpınar Üretme Çiftliği, Çiğ Köftesi, Kelaynak Kuşları, Halfeti Evleri, Pamuk Üretimi, Hz.Eyüp Mağarası, Şuayip Şehri ve Mağarası
ŞIRNAK
Cudi Dağı, Kasrik Boğazı, Habur Sınır Kapısı, Mem-u Zin Türbesi
TEKİRDAĞ
Şarköy Üzümü ve Şarabı, Tekirdağ Rakısı, Ayçiçeği, Tekirdağ Köftesi, Rakoçzi Müzesi, Rüstempaşa Camii
TOKAT
Tütün Üretimi, Niksar Ayvaz Suyu, Almus Baraj Gölü, Ballıca Mağarası, Topçam Yaylası, Zinav Gölü, Gök Medrese, Tokat Çemeni, Sulu Saray (Sebastapolis) Tokat Kebabı, Yazma Üretimi
TRABZON
Sümela Manastırı, Atatürk Köşkü, Uzungöl, Zağanos Köprüsü, Hamsiköy Sütlacı, Kadırga Yaylası, Trabzon Bileziği, Akçaabat Köftesi, Boztepe, Beton Helva ve Vakfıkebir Odun Ekmeği, Ayasofya Müzesi, Horon, Kisarna ( Bengisu ) Madensuyu, Sultan Murat Yaylası, Kızlar Manastırı
TUNCELİ
Munzur Vadisi Milli Parkı, Düzgün Baba Dağı, Bağın Ilıcası, Munzur Gözeleri, Tek dişli Munzur Sarımsağı
UŞAK
Deri, Kilim ve Battaniye Sanayii, Şeker Fabrikası (Türkiye’deki İlk Şeker Fabrikası), Akse Çamlığı, Hamam Boğazı Şifalı Suları
VAN
Van Kedisi, Akdamar Adası, Van Gölü, Hoşap Kalesi, Muradiye ve Bendimahi Şelaleleri
YALOVA
Termal Kaplıcaları, Armutlu Kapıcaları, Atatürk Köşkü Müzesi
YOZGAT
Saat Kulesi, Yozgat Çamlığı Ulusal Parkı, Kerkenez Harabeleri (Keykavus Kalesi), Akdağ Ormanları
ZONGULDAK
Taşkömürü (Karaelmas), Cehennemağzı, Gökgöl ve İnağzı Mağaraları
